Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   Ż i Ź



Żabin - d. woj. leszczyńskie
- Kościół parafialny Św. Michała, wzniesiony przed 1326 r., wczesnogotycki, restaurowany w XIX w., remontowany w 1960 r. Orientowany, murowany z cegły, Jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od zachodu, w całości nakryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował dwa wczesnogotyckie portale kamienne i ciekawe fryzy rombowe pod okapem. We wnętrzu kamienna, rzeźbiona renesansowa chrzcielnica z 2. poł. XVII w., manierystyczna ambona z l605 r., póżnobarokowy ołtarz główny 2 2. poł. XVIII w., oraz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z lat 1598-1612.
- Obok drewniana dzwonnica z końca XVIII w., o konstrukcji słupowej, szalowana deskami i zwieńczona namiotowym hełmem.

Żarki - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac w obecnej postaci, prawie bezstylowej, zachował w północnym trzykondygnacjowym skrzydle, fragmenty późnorenesansowej budowli z ok. 1640 r. z profilowanymi obramieniami okien i śladami geometrycznej dekoracji sgraffitowej.
- Kościół filialny Św. Józefa, wymieniany w 1346 r., wzniesiony w średniowieczu z poligonalnie zamkniętym prezbiterium, nakrytym sklepieniem ok. 1700 r., przebudowany w XIX w. Zachował we wnętrzu drewniany rokokowy ołtarz i dwa kamienne epitafia z XVIII w.

Żarska Wieś - d. woj. jeleniogórskie
- Paląc zbudowany ok. 1740 r., przebudowany w XIX i XX w. Założony na rzucie podkowy z ryzalitem na osi, dwukondygnacjowy, ze sklepionymi pomieszczeniami w parterze, nakryty wysokimi czterospadowymi dachami.

Żelazno - d. woj. wałbrzyskie
- Obronna wieża mieszkalna, zbudowana zapewne w końcu XIV w., przebudowana w 1727 r., remontowana w 1966 r. Murowana na rzucie czworoboku, czterokondygnacjowa, nakryta siodłowym dachem. Zachowała w fasadach strzelnice szczelinowe oraz ślady wykusza latryny.
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1326 r. obecny wzniesiony ok. poł. XIV w., gruntownie przebudowany w XVII i XVIII w., restaurowany w 1963 r. Murowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym poligonalnie, z wieżą od zachodu. Wyposażenie wnętrza w stylu barokowym z poł. XVIII w,, zachowało również kamienne gotyckie sakramentarium, drewnianą rzeźbę Madonny z 2. poł. XV w., i dwa kamienne profilowane portale.
- Cmentarz otacza mur z wewnętrznymi podcieniami wspartymi na drewnianych słupach z balustradą, rozdzielonych murowanymi kapliczkami.
- Obok budynek plebanii, wzniesiony na przełomie XVII i XVIII w., przebudowany w XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dwuspadowym dachem z naczółkami,

Żelazny Most -- d. woj. legnickie
- Dwór późnobarokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w., restaurowany w początkach XX w. Prostokątny, murowany, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem, czterospadowym, łamanym, z narożnikami elewacji zewnętrznych akcentowanymi zdwojonymi pilastrami.
- Kościół filialny Św. Barbary, wzmiankowany w 1376 r., obecny wzniesiony ok. 1670 r., restaurowany w 1891 i 1935 r. Orientowany, konstrukcji szkieletowej, częściowo szalowanej deskami, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym prezbiterium, z wieżą od południa. Zachował barokowe wyposażenie wnętrza z początków XVIII w.

Żeleźnik - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w 1. ćw. XVIII w., przebudowany w XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Założony na prostokącie, dwu- i trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami. Elewacje podzielone pilastrami, wejścia przez półkoliste portale z płaskorzeżbionymi nadprożami. Wnętrza parteru zachowały sklepienia lustrzane z dekoracją stiukową.
- Obok klasycystyczny spichlerz, przebudowany w początkach XX w., murowany, akcentowany płytkim ryzalitem zwieńczonym tympanonem.
- Kościół filialny MB Szkaplerznej, wzmiankowany w 1377 r., pierwotnie średniowieczny, obecny przebudowany w 1. ćw. XVIII w., restaurowany w 1957 r. Prostokątny, salowy, nakryty malowanym stropem belkowym, zachował od południa wczesnogotycki portal, barokowy ołtarz główny i szereg nagrobków z XVI-XVII w.

Żeliszów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Jana Nepomucena, wzmiankowany w 1367 r., wzniesiony w średniowieczu, powiększony o kaplicę ok. 1600 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z czworobocznym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na przyściennych konsolkach. We wnętrzu kamienne sakramentarium z 1511 r., kamienna chrzcielnica z końca XVI w., epitafium z 1592 r., a w kaplicy dwa całopostaciowe nagrobki z 1606 i 1607 r.

Żerkowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1399 r., obecny wzniesiony na przełomie XV i XVI w., restaurowany w XVIII i XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Podobne sklepienie nakrywa dwuprzęsłową zakrystię od północy. We wnętrzu barokowy ołtarz, kamienna chrzcielnica z ok. 1700 r., oraz dwie tablice nagrobne z 1604 i 1694 r.

Żmigród - d. woj. wrocławskie
- Miasto zostało założone przez Henryka III, księcia wrocławskiego, w 1253 r. i otoczone wałami. Od 1294 r. było ono we władaniu księcia głogowskiego, potem zaś od 1312 r. stanowiło własność księstwa oleśnickiego. Po wygaśnięciu Piastów oleśnickich w 1492 r. miasto i dobra przeszły do korony czeskiej. Około 1560 r. miasto otrzymało dwie kamienne bramy: Polską i Wrocławską. W 1592 r. cały klucz kupili Schaffgotschowie, którzy przetrwali tu do poł. XVII w. W 1641 r. Ferdynand III nadał Żmigród z okolicznymi dobrami Melchiorowi Hatzfeldowi i rodzina ta pozostała tu do 1945 r. Przez cały okres istnienia miasto stanowiło ośrodek admmistracyjno-usługowy dla okolicznych terenów rolniczych. Działania wojny trzydziestoletniej, a później zaraza w latach 1656-1657 spowodowały upadek miasta. Pogłębiło go zniszczenie w 1945 r., po którym Żmigród dźwiga się powoli nadal pełniąc rolę ośrodka usługowego i niewielkiego centrum przemysłowego.
- Wieża mieszkalna wzniesiona w 1560 r., odnawiana w XIX w., restaurowana w 1957 r., stanowi jedyną pozostałość po dużym założeniu pałacowym, zniszczonym w 1945 r. Wzniesiona z kamienia na planie czworoboku, jednoprzestrzenna, czterokondygnacjowa z dostawioną wieżyczką mieszczącą klatkę schodową.
- Kościół parafialny Św. Trójcy, wymieniany jako istniejący w XIII w., w obecnej formie został wzniesiony wiatach 1595-1601 przez budowniczego Jerzego Brucknera, odbudowany po pożarze w 1723 r., restaurowany w XIX w. Murowany, orientowany, o układzie trzynawowej bazyliki, z wydłużonym prezbiterium zamkniętym poligonamie. W nawie głównej sklepienia kolebkowe z lunetami, w bocznych zaś sklepienia sieciowe. Ściany zewnętrzne rozdzielone pionowymi lizenami. We wnętrzu wyposażenie barokowe oraz kilka płyt nagrobnych z 2. poł. XVI w.

Żórawina - d. woj. wrocławskie
- Kościół cmentarny Bożego Ciała, wzniesiony ok. poł. XIV w., przebudowany w latach 1597-1602, restaurowany w 1965 r. Pierwotną bryłę gotyckiego budynku wzbogacono dekoracjami w stylu północnego renesansu. Jest on orientowany, murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Wnętrze nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami, ozdobione było renesansową polichromią, częściowo przemalowaną w 1911 r., obecnie poddaną konserwacji. We wnętrzu zachował się ołtarz główny z 1604 r., ambona z 1597 r. i chrzcielnica z ok. 1600 r.
- Kościół wznosi się na cmentarzu, otoczonym umocnieniami ziemnymi. Fortyfikacje te założono na regularnym planie prostokąta o narysie bastionowym i otoczono głęboką fosą z wodą. Wejście na cmentarz prowadziło od południa przez bramę murowaną, wtopioną w wał. Najprawdopodobniej autorem tych umocnień był znany wrocławski fortyfikator Walenty Saebisch. Obecnie fortyfikacje te są częściowo zniszczone, a narożnik północno-zachodni całkowicie zniwelowany.

Żukowice - d. woj. legnickie
- Pałac póżnobarokowy, wzniesiony ok. 1743 r., powiększony o dobudówki boczne w 2. poł. XIX w. Założony na prostokącie trzykondygnacjowy, nakryty dachem łamanym z lukarnami. Elewacje o podziałach pilastrowych wspartych na boniowanym cokole, na osiach dłuższych posiadają trzyosiowe płytkie ryzality akcentujące wejście, w tym główne z portalem balkonowym. Wnętrza dwu i trzytraktowe zachowały w parterze główny hali i dwubiegową reprezentacyjną klatkę schodową. Pozostałe sale ozdabiają rokokowe sztukaterie, kominki i stolarka.
- Zabudowania gospodarcze obejmujące czworak, stajnię i oborę wzniesione zostały na przełomie XVIII i XIX w.
- Park zachowany we fragmentach, w typie krajobrazowym, pochodzi z końca XVIII w.
- Ruiny pałacu. Pierwotnie był to dwór renesansowy z 1586 r., gruntownie przebudowany w 2. poł. XVIII w., ponownie odbudowany po pożarze w 1923 r., spalony w 1945 r. Było to założenie prostokątne z sienią przelotową na osi o elewacjach dłuższych, akcentowanych trzyosiowymi portykami z trójkątnymi przyczółkami.
- Kościół filialny, wzmiankowany w 1376 r. i zapewne wtedy wzniesiony, uległ przebudowie w latach 1585-1587 i odnowieniu w XIX w. oraz 1957 r. Orientowany, murowany z cegły, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, oskarpowany na narożach. Od zachodu do nawy przylega prostokątna kaplica, od południa do prezbiterium kwadratowa wieża. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami zachowało renesansowy i barokowy wystrój.

Źródła - d. woj. wrocławskie
- Pałac klasycystyczny, wzniesiony w początkach XIX w. Murowany, prostokątny, z ryzalitem na osi, dwu- i trzytraktowy, dwukondygnacjowy. nakryty dachem czterospadowym. Wnętrza nakryte drewnianymi stropami, ryzalit akcentowany trójkątnym przyczółkiem.
- Kościół filialny Św. Krzyża, wzniesiony w XIII w., powiększony o kruchtę w XVII w., pozbawiony absydy w XVIII w., restaurowany w XIX w. Murowany z kamienia, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Okna w nawie zwieńczone ostrołukiem, w prezbiterium półkoliste. Na zewnątrz lizeny, a wokół prezbiterium fryz arkadowy. Wewnątrz przyścienne sakramentarium z 1519 r., barokowy ołtarz główny oraz osiem płyt nagrobnych z lat 1580-1632.
- Wokół kościoła cmentarz otoczony murem obronnym, wzmocnionym na narożach czterema kolistymi bastejami, wzniesiony w początkach XVII w.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   Ż i Ź