Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   Z

Zaborów - d. woj. legnickie
- Ruiny pałacu barokowego, wzniesionego w 1. poł. XVIII w., przebudowanego w początkach XX w., zniszczonego w 1945 r. Było to założenie prostokątne, dwutraktowe, dwukondygnacjowe z pilastrowym podziałem elewacji.
- Kościół filialny NP Marii, wzmiankowany w 1376 r., wzniesiony w późnym średniowieczu, gruntownie odnowiony w latach 1869-1870. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu z prostokątnym prezbiterium powiększonym o symetryczne kaplice. Zachował we wnętrzu drewniany tryptyk, rzeźbiony z ok. 1520 r. i cztery hermy gotyckie z początków XVI w.

Zachowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1217 r., obecny wzniesiony w początkach XVI w., restaurowany w XVIII w.,powiększony o wieżę w 1891 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prezbiterium, zakończonym trójbocznie i nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował szereg płyt nagrobnych z lat 1597-1608.

Zagórze Śląskie - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku położonego na skalnym cyplu, wymienianego w 1315 r., a wzniesionego zapewne przez Bolka I w końcu XIII w. Obecny zamek gotycki zbudowany został w 1. poł. XIV w. z kamienia na planie wieloboku, z dziedzińcem i dwoma budynkami mieszkalnymi, z wieżą od południowego wschodu i bramą od północy. Od 1545 r. rozbudowę zamku w stylu renesansowym prowadził jego ówczesny właściciel - Maciej z Łagowa. Ufortyfikowano wówczas gotycką część zamku wznosząc przedbramie i wieżę bramną. Budynki mieszkalne połączono i nadbudowano oraz zwieńczono hełmem wieżę. Od północy założono drugi dziedziniec, a na osi wjazdowej trzeci, z bramą mieszkalną otoczoną murem z bastejami, zwieńczonymi attyką. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek został częściowo zniszczony przez Szwedów. W 1774 r. zamek przestał być rezydencją. W 1789 r. zawaliła się ściana południowa w dziedzińcu gotyckim pociągając za sobą skrzydło mieszkalne. Po 1824 r. rozebrano renesansową łaźnię oraz środkową basteję wraz z murem obronnym i budynkiem piekarni; drugą zaś bramę przebudowano w stylu neogotyckim. Po konserwacji w 1904 r. zamek przystosowano do celów turystycznych. Konserwowany w latach 1958-1959 częściowo zamieniony został na Muzeum PTTK i ponownie udostępniony zwiedzającym.
- Kościół filialny Św. Krzyża (Zagórze-Myślęcin), wzmiankowany w 1376 r., obecny wzniesiony w początkach XVI w., przebudowany w XIX w. Murowany, prostokątny, bezwieżowy, nakryty dachem dwuspadowym. Zachował we wnętrzu późnogotyckie portale kamienne, szereg gotyckich rzeźb z końca XV w., późnorenesansowy ołtarz i ambonę z ok. 1600 r.

Zagrodno - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny MB Nieustającej Pomocy, wzmiankowany w 1318 r., obecny wzniesiony w latach 1789-1792. Jego jednonawowe wnętrze, na planie krzyża, jest wielką salą z emporami, nakrytą w części środkowej płaską kopułą. Projekt kościoła opracowany przez K. G. Langhansa został zrealizowany przez Mohrenberga z Legnicy. W kaplicy grobowej zachowały się dwa kamienne sarkofagi z końca XVIII w.

Zamczysko - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku o cechach pseudostylowych z poł. XIX w., zniszczonego w 1945 r., a wzniesionego zapewne na miejscu starszego, wyżynnego zameczku. W jego murach zachowane są zebrane bezładnie fragmenty rzeźbionej kamieniarki zabytkowej, od gotyckiego portalu do barokowych rzeźb ogrodowych (być może pochodzące częściowo z pobliskiego zamku Czocha).

Zamienice - d. woj. legnickie
- Kościół pomocniczy Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1399 r., obecny o cechach gotycko-barokowych powstał w latach 1617- -1618. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prezbiterium zakończonym wielobocznie. We wnętrzu empory, płyty nagrobne i bogaty sarkofag z 1704 r.

Zarzyca - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Andrzeja Boboli, wzniesiony w 1612 r., przebudowany w XVIII w., restaurowany w latach 19SO-1961. Orientowany, salowy, z prostokątnym prezbiterium, nakryty wysokim gontowym dachem z ośmioboczną sygnaturką.

Zastruże - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac pierwotny wzniesiony w 2. poł. XVI w. rozbudowany ok. 1617 r., restaurowany w XVIII w., gruntownie przebudowany w początkach XX w., częściowo zdewastowany w 1945 r. Założony na czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem, trzykondygnacjowy, mimo przebudów zachował szereg elementów z bogatego wystroju architektonicznego z różnych epok. Skrzydło zachodnie zajmuje kaplica erygowana w 1617 r., o bogatym wystroju barokowym we wnętrzu.

Zatonie - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Marii Magdaleny, obecny wzniesiony w 179G r., przy wykorzystaniu (wieża południowa) budowli wcześniejszej z XV w., restaurowany w XIX w. i ostatnio w 1959 r. Murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od południa. Zachował we wnętrzu rzeźbiony ołtarz główny i ambonę z końca XVIII w. oraz kilka epitafiów z lat 1672-1823.

Zawidów - d. woj. jeleniogórskie
- Osada w której kościół wymieniany był już w 1346 r., otrzymała w 1396 r. prawa miejskie na wzór Zgorzelca. Brak właściwego zaplecza gospodarczego powodował stagnację miasta, które dopiero po wojnie trzydziestoletniej nieco się rozwinęło jako ośrodek rzemiosła sukienniczego, obniżonego do rangi przemysłowego osiedla po 1945 r.
- Kościół parafialny Św. Józefa, wzmiankowany w 1346 r., obecny powstał w 1778 r. w wyniku rozbudowy obiektu wcześniejszego. Orientowany, murowany, na rzucie wydłużonego prostokąta z trójbocznie zakończonym prezbiterium i dostawioną do niego od wschodu wieżą. Wnętrze trójnawowe, halowe, nakryte płaskim stropem wypełniają empory i skromne klasycystyczne wyposażenie z początków XIX w. Na zewnątrz kamienne epitafia z XVII i XVIII w.
- Dom mieszkalny (ul. Zgorzelecka 11), wzniesiony w końcu XVIII w., pierwotnie drewniany ze słupami podtrzymującymi piętro o konstrukcji szkieletowej, częściowo przebudowany w 1904 r.

Zawonia - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, pierwotny wzniesiony przed 1540 r., obecny zbudowany ok. 1689 r., restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy, z węższym trójbocznie zakończonym prezbiterium i dostawioną do niego od południa wieżą zwieńczoną cebulastym hełmem z latarnią. Wyposażenie wnętrza barokowe pochodzi z XVIII w.
- Kościół poewangelicki klasycystyczny, wzniesiony ok. 1800 r., powiększony o wieżę w 1936 r. Murowany, prostokątny, z trójbocznie zakończonym, nie wydzielonym prezbiterium, z dostawioną od południa czworoboczną wieżą.

Ząbkowice Śląskie - d. woj. wałbrzyskie
- Osada została założona na skrzyżowaniu szlaków handlowych, wiodących z Wrocławia do Pragi i Brna przez Kłodzko do Zgorzelca. Lokacja jej na prawie niemieckim nastąpiła w latach 1273-1287. Do 1290 r. Ząbkowice należały do księstwa wrocławskiego, w latach 1291-1322 do księstwa świdnickiego, a od 1322 r. do księstwa ziębickiego. Po 1351 r. miasto zostało sprzedane Czechom. W 1428 r. Ząbkowice uległy zniszczeniu w czasie walk z husytami. Od 1453 r. panował tu Jerzy z Podiebradu. W okresie tym głównym zajęciem ludności było rzemiosło i hande1. W tym też czasie wzniesiono w mieście wszystkie główniejsze budynki oraz otoczono je murami obronnymi z czterema bramami. W wieku XVI, już w okresie panowania księcia Karola II (1498-1536), w mieście zwyciężył luteranizm. Okres rozwoju przerwała wojna trzydziestoletnia, W czasie której uległo ono poważnemu zniszczeniu. Po wojnie cesarz oddał księstwo ziębickie Auerspergowi i w ten sposób Ząbkowice stały się miastem prywatnym. Po zdobyciu Śląska przez Prusy miasto zostało wykupione i wraz z okolicznym terenem utworzono tu tzw. baronat, którego właścicielem stał się ród Schlabrendorffów. Miasto po zniszczeniach wojennych powoli poczęło podnosić się z upadku dzięki rozwojowi zakładów przemysłowych. Obecnie stanowi ono centrum administracyjno-usługowe okolicznych terenów.
- Ruiny zamku położone w południowo-zachodniej części miasta. Wymieniany w 1321 r., wzniesiony został w XIV w. W połowie XV w. była tu rezydencja synów Jerzego z Podiebradu. W 1468 r. zamek został zdobyty i zniszczony przez mieszczan wrocławskich, nyskich i świdnickich. Był on zbudowany z piaskowca na planie nieregularnym, a jego fragmenty zachowały się w południowej części budowli obecnej. W latach 1524-1532 książę ziębicki Karol I postawił nowy zamek przy czynnej współpracy architekta B. Rejta. Zbudowano go z piaskowca i cegły na planie czworoboku, z wewnętrznym dziedzińcem i krużgankami, z kolistymi bastejami na narożach. W skrzydle wschodnim usytuowano bramę w kwadratowej wieży. Południowe skrzydło od strony zewnętrznej zwieńczone jest attyką. W elewacji frontowej widoczny jest portal renesansowy z herbami książąt ziębicko-ząbkowickich. Zamek zniszczony w czasie wojny trzydziestoletniej, pozostaje do dziś jako trwała ruina konserwowana w XX w.
- Ratusz obecny został wzniesiony w latach 1862-1864 w stylu pseudogotyckim wg projektów Aleksego Langera z Wrocławia, być może przy wykorzystaniu fragmentów starszego założenia.
- Mury miejskie najstarsze kamienne wzniesiono w końcu XIII w., rozbudowano je następnie ok. poł. XIV w. W XV w. mury wzmocniono basztami, a po wojnach husyckich dodano wały ziemne. Do miasta prowadziły cztery bramy: Wrocławska, Ziębicka, Kłodzka i Świdnicka. Obecnie zachowały się duże fragmenty murów otaczających miasto. Najciekawszy jest fragment w zachodniej części z półkolistymi basztami, zwieńczonymi malowniczymi attykami.
- Kościół parafialny Św. Anny, obecny, gotycki wzniesiono ok. poł. XIV w. Po zniszczeniach w wojnach husyckich odbudowano korpus. Nawy boczne zasklepiono w 1444 r., a główną w 1453 r. Przy restauracji kościoła w latach 1547-1566 ponownie zasklepiono wnętrze. Ostatniej przebudowy dokonano w XIX w. Obecnie jest to kościół orientowany, murowany z cegły, trzynawowy, halowy, z wydzielonym zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Wnętrze prezbiterium i nawy nakryte sklepieniami sieciowymi, nawy boczne mają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Od zewnątrz budowla jest oskarpowana, o fasadach przelicowanych w XIX w. We wnętrzu zachowała się rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1619 r., rzeźba Św. Anny Samotrzeciej z 1493 r., oraz całopostaciowy, rzeźbiony nagrobek księcia Karola I z Ziębic (zm. 1536) i jego żony Anny z Zagania (zm. 1541).
- Kościół podominikański Św. Krzyża. Przed 1302 r. został sprowadzony do miasta zakon dominikanów, dla którego w latach 1395- -1402 wzniesiono kościół. Po zniszczeniach w czasie wojen husyckich odbudowano kościół i klasztor na przełomie XV i XVI w. Obecny kościół wzniesiono w latach 1655-1669, natomiast budowa klasztoru przeciągnęła się do 1687 r., nową zaś wieżę kościelną wzniesiono w 1714 r. Obecnie kościół jest budowlą barokową, z węższym prezbiterium zamkniętym ścianą prostą, z zewnątrz opięty skarpami i pilastrami. Wnętrze jest trzynawowe, czteroprzęsłowe, nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Nawy boczne tworzą kaplice z rzędem empor ponad nimi.
- Od północy przylega czworobok zabudowań klasztornych, poważnie przebudowany w XIX w. W jego wnętrzu zachowało się kilka fragmentów gotyckich, między innymi refektarz w skrzydle północnym nakryty sklepieniem gwiaździstym w 1516 r.
- Kaplica szpitalna, cerkiew prawosławna (ul. Kłodzka) położona na południe od zamku, poza murami miejskimi. Szpital ufundowano w 1319 r. i już w 1363 r. istniała przy nim kaplica. W 1646 r. zawaliła się nawa, a do ocalałego wraz ze sklepieniem prezbiterium dobudowano nową ok. 1720 r., zachowaną do chwili obecnej. Całość murowana, jednonawowa z węższym prezbiterium, od zewnątrz oskarpowana. Na ścianie prezbiterium zachowały się fragmenty gotyckich fresków, konserwowane w 1969-1970 r., ze scenami z życia Marii i Chrystusa.
- Kaplica cmentarna Św. Mikołaja, położona na cmentarzu powstałym w 1552 r. Budowla obecna została wzniesiona po 1728 r., jako barokowa, murowana na planie prostokąta, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie.
- Krzywa wieża położona obok kościoła parafialnego. Pierwotnie pełniła być może rolę strażnicy, następnie została zaadoptowana na dzwonnicę kościelną. Wzniesiona w części kamiennej w XIV w., w latach 1592-1598 po silnym wychyleniu na skutek zmian gruntowych, podwyższona o jedną kondygnację, obecnie pełni rolę punktu widokowego.

Zbylutów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzniesiony ok. poł. XIII w., jako budowla kamienna z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na narożnych kolumienkach, z półkolistą absydą od wschodu. Przebudowany ok. 1492 r. przez dostawienie wieży i zakrystii oraz wprowadzenie do nawy ośmiobocznego filara, podtrzymującego póżnogotyckie sklepienie krzyżowo-żebrowe. We wnętrzu barokowy ołtarz główny, kamienna rzeźbiona chrzcielnica z 1602 r. i dwa epitafia z XVIII w.

Zebrzydów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny MB Szkaplerznej, wzmiankowany w 1250 r., obecny gotycko-renesansowy, wzniesiony w początkach XVI w., odnawiany w latach 1626-1704. restaurowany w 1846, 1907 i 1965 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, zwieńczony ośmioboczną sygnaturką na dwuspadowym dachu nawy. Zachował we wnętrzu kamienną gotycką chrzcielnicę, również gotyckie cztery rzeźby Madonny i barokowy ołtarz główny.

Zgorzelec - d. woj. jeleniogórskie
- Obecne miasto rozwinęło się intensywnie po 1945 r. z powstałego już w XVII w. na prawym brzegu Nysy Łużyckiej przedmieścia lewobrzeżnego miasta Gorlitz, lokowanego na prawie magdeburskim ok. 1215 r. Poważnie zniszczone w 1945 r. zachowało zaledwie kilka kamienic (ul. Wrocławska) pochodzących z końca XVIII w.
- Cmentarz żołnierzy 2 Armii Wojska Polskiego poległych w walkach nad Nysą, pod Budziszynem i Dreznem. Obejmuje 3396 mogił żołnierzy poległych w kwietniu 1945 r. Całość w formie szeregów kamiennych krzyży ozdobionych Odznaką Grunwaldu z centralnie usytuowanym wysmukłym obeliskiem na płycie zaakcentowanej czterema zniczami na narożach.
- Zwraca również uwagę budynek Powiatowego Domu Kultury w stylu secesyjnym, wzniesiony w 1902 r. z potężną centralną kopułą, w którym 6 VII 1950 r. został podpisany układ pomiędzy Polską i NRD o granicy pokoju na Odrze i Nysie.

Ziębice - d. woj. wałbrzyskie
- Osada wymieniana była w 1234 r. Prawa miejskie otrzymały Ziębice między 1243 a 1253 r. i prawdopodobnie w tym czasie powstał zamek kasztelański, później książęcy, a miasto otoczono murami. Przed 1307 r. Bolko I założył tu klasztor Franciszkanów, obok istniejącego tu już od końca XIII w. kościoła parafialnego. Ziębice należały do księstwa wrocławskiego aż do czasów, kiedy książę legnicki Bolesław Rogatka odłączył je od Wrocławia. Wnuk jego książę Bolko II (zm. 1341) zaczął się pierwszy tytułować księciem ziębickim. Po śmierci ostatniego Piasta ziębickiego - księcia Jana (zm. 1428) - w bitwie z husytami pod Kłodzkiem, księstwo przeszło na własność korony czeskiej. Potem przechodziło ono różne koleje jako darowizna dynastii czeskiej, później zaś rodu Habsburgów. Najwięcej ucierpiało miasto w czasie wojny trzydziestoletniej i z powodu zarazy, która wytępiła mieszkańców. Ponownie ożywiło się w XIX w. jako nowoczesny ośrodek przemysłowy i charakter ten utrzymuje do chwili obecnej.
- Ratusz pierwotny uległ gruntownej przebudowie w latach 1887-1890. Zachowała się z niego jedynie wieża z rzeźbionymi fragmentami z 1561 r., dołem kwadratowa, górą przechodząca w ośmiobok.
- Mury miejskie wzniesiono w końcu XIII w. i rozbudowano ok. poł. XIV w. Rozdzielało je pięć bram: Nyska, Paczkowska, Wrocławska, Zamkowa i Tkacka, zw. też Młyńską, oraz szereg łupinowych baszt. Po zasypaniu fosy w 1780 r., do rozbiórki murów przystąpiono w latach 1819-1850. Obecnie zachowane fragmenty grupują się w północno-wschodniej części miasta. Zachowała się również brama Paczkowska, powstała w końcu XIII w., przebudowana w 1324 r. i restaurowana w XVI i XIX w. Założona na czworoboku z ostrołukowym przejazdem, kryta stożkowym hełmem ceramicznym.
- Kościół parafialny Św. Jerzego. 2 budowli, wzniesionej w 3. ćw. XIII w., pozostał korpus dwunawowy. Obecne prezbiterium dostawiono w początkach XV w., a kaplicę Mariacką zbudowano w latach 1420-1423. W okresie 1706-1707 r. nastąpiło odnowienie obiektu i przebudowa sklepień; dzisiejszą formę zawdzięcza kościół restauracji w latach 1898-1900. Obecnie kościół w części zachodniej jest dwunawowy, czteroprzęsłowy, halowy, sklepiony krzyżowo na gurtach z żebrami i służkami przyściennymi, rozdzielony rzędem, ciężkich, ośmiobocznych filarów. Prezbiterium jest trzynawowe, pseudobazylikowe, od wschodu zamknięte trójbocznie. Kaplicę Mariacką nakrywa sklepienie gwiaździste. Od północy przylega do kościoła wysoka dzwonnica z kamienia, zwieńczona blankami i piramidalnym hełmem. Na fasadzie zachodniej zachował się ostrołukowy portal północny (południowy jest jego kopią z 1900 r.), który stanowi doskonały przykład rzeźby z okresu przejściowego romańsko-gotyckiego. We wnętrzu znajdują się dwa skrzydła ołtarzowe z początków XVI w., ze scenami z życia Marii, późnogotyckie tabernakulum kamienne, dwa gotyckie krucyfiksy, rzeźbiony tryptyk z początków XVI w., oraz kamienna ambona z 1595 r. Na ścianach prezbiterium freski ze scenami z życia Chrystusa, pochodzące z XV w., a sceny z Pasji na ścianie wschodniej z początków XVI w. Ołtarz główny i boczne barokowe z 1. poł. XVIII w. Na ścianach liczne nagrobki i epitafia z 2. poł. XVI w.
- Kościół szpitalny Św. Piotra i Pawła, założony ok. 1270 r. jako kaplica szpitalna zakonu krzyżowców z czerwoną gwiazdą. Budowlę obecną wzniesiono w latach 1726-1730 w stylu barokowym. Kościół założono na planie krzyża greckiego z prostokątną wieżą przy południowej ścianie. Wnętrze jednonawowe, nakryte jest spłaszczoną eliptyczną kopułą, zachowało również wystrój współczesny budowie obiektu.
- Zbór poewangelicki, wzniesiony w latach 1796-1797 wg projektu architekta N. von Gneisenaua z Brzegu, na miejscu zameczku książęcego z XV w., zburzonego w 1791 r. Reprezentuje on rzut typowy dla śląskich rozwiązań K. G. Langhansa; prostokątny z wieżą na osi dłuższej. Wnętrze pierwotnie dwukondygnacjowe, z emporami założonymi na elipsie, po zniszczeniach wojennych w 1945 r., zostało adaptowane w latach 1968-1969 dla celów oświaty.

Zielenice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Jana Nepomucena, wzmiankowany w 1335 r., gotycko-barokowy, wzniesiony w XV w., powiększony o północną nawę ok. 1765 r., restaurowany w początkach XIX w., remontowany w 1954 r. Orientowany, murowany, pierwotnie jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z dostawioną barokową nawą i wieżą od zachodu. Zachował na ścianach dwa kamienne nagrobki templariuszy oraz pozostałe wyposażenie barokowe z końca XVII w.

Zimna Woda - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Trójcy, pierwotny wzmiankowany w 1399 r., obecny barokowy wzniesiony w latach 1794-1797. Jednonawowy z krótkim prezbiterium, z wieżą od zachodu, o elewacjach zewnętrznych dzielonych pilastrami. Zachował barokowe wyposażenie wnętrza z końca XVIII w., a na ścianach szereg płyt nagrobnych z końca XVII i XVIII w.

Złotoryja - d. woj. legnickie
- Wczesnemu osadnictwu na tych terenach sprzyjały pokłady piasku złotonośnego. Najstarszymi osadnikami byli górnicy, sprowadzeni w końcu XII w. Osiedlono ich przy Górze Mikołajskiej, gdzie wzniesiono kościół Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1217 r. Od 1211 r. mieszkańcy osady na mocy przywileju Henryka Brodatego rządzili się prawem magdeburskim. Właściwa lokacja miasta nastąpiła w 1232 r. Miasto rozplanowano na wzniesieniu w kształcie wydłużonego owalu. Początkowo było ono nastawione wyłącznie na obsługę osiedla górniczego; stąd silny rozwój rzemiosła, głównie kowalstwa. Jednakże wyczerpanie się pokładów złotodajnych w początkach XV w. spowodowało zmianę oblicza gospodarczego miasta, w którym rozpoczął się rozwój sukiennictwa. Podczas walk z husytami w XV w. Złotoryja została zniszczona i spalona. Wiek XVI ponownie wzmógł tętno życia gospodarczego. Nadal intensywnie rozwijało się rzemiosło i hande1. Okres ten przerwała wojna trzydziestoletnia, w której Złotoryja ucierpiała szczególnie przez grabieże żołnierzy Wallensteina w 1633 r. Miasto poczęło dźwigać się z upadku dopiero w trzydziestych latach XVIII w.. stając się jednym z ośrodków produkcji tkanin wełnianych na śląsku. Przejście pod panowanie Prus nie zmieniło zasadniczo sytuacji gospodarczej miasta. Poważnie zniszczone w 1945 r., odbudowało się szybko jako baza administracyjno-mieszkaniowa okolicznych zakładów przemysłowych.
- Mury miejskie zostały wzniesione w XIV w. z kamienia. Początkowo posiadały dwie bramy: dolną i górną - Kowalską, nieco później przebito furty Wilczą i Solną. W początkach XV w. wzniesiono zewnętrzny pierścień murów oraz wzmocniono baszty i bramy. Niszczejące fortyfikacje poczęto rozbierać od 1822 r. Obecnie między innymi fragmentami we wschodniej stronie miasta, konserwowanymi w latach 1957-1964, zachowała się baszta Kowalska, zwieńczona w XVI w. krenelażem, kolista, z blankami nadwieszonymi na kroksztynach.
- Kościół parafialny NP Marii, wzmiankowany w 1269 r. Budowę jego rozpoczęli najprawdopodobniej joannici wznosząc część wschodnią, a ukończono ją według jednolitego planu na przełomie XIII i XIV w. Jest on orientowany, murowany z kamienia, trzynawowy, halowy, założony na rzucie krzyża łacińskiego, z transeptem. Częścią najstarszą jest prezbiterium z wieżą wschodnią w stylu późnoromańskim. Korpus nawowy nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe wsparte na krzyżowych filarach, opiętych służkami o kapitelach kielichowych. Zwracają również uwagę bogate portale: w południowym ramieniu transeptu ostrołukowy, o bogatym profilu z dekoracją o motywach roślinnych, a w północnym półkolisty z narożnymi kolumienkami. W XVI w. dobudowano od północy do prezbiterium zakrystię o sieciowych sklepieniach, a w XVIII w. zwieńczono wieże barokowymi hełmami. We wnętrzu fragmenty renesansowej polichromii z początków XVII w., barokowy ołtarz główny, ambona z 1583 r. i dwa epitafia z 1566 r.
- Kościół Św. Jadwigi i klasztor Franciszkanów. Klasztor wymieniany w 1258 r. spłonął w 1554 r. Odbudowany w latach 1555-1557 przechodził kolejne restauracje, które w poważnym stopniu zatarły jego cechy stylowe. Kościół pierwotnie gotycki, przebudowany w baroku, zachował jedynie mury i przypory prezbiterium osłonięte barokową szatą z poł. XVIII w. Na zewnątrz przy prezbiterium zachowała się ciekawa, bogato rzeźbiona kapliczka słupowa z końca XV w.
- Kościół Św. Mikołaja - cmentarny. Został wzniesiony poza obrębem średniowiecznych murów miejskich w 1. poł. XIV w., gruntownie przebudowany w XIX w. Jednonawowy, murowany z kamienia, o gotyckiej bryle, zachował w fasadzie zachodniej bogato rzeźbiony ostrołukowy portal kamienny, a na ścianach szereg nagrobków i epitafiów z XVII i XVIII w.
- Domy mieszkalne zachowały się w niewielkiej ilości na terenie. starego miasta. Do najciekawszych należą: dom parafialny (pl. Zwycięzców 5) wzniesiony wg daty na portalu w 1568 r. z rzeźbionymi obramieniami okien i portali; dom renesansowy (Rynek 3) trzytraktowy, trzykondygnacjowy, o bogatej elewacji; dawny dom burmistrza (ul. Dubois 13) wzniesiony w 1735 r. w stylu barokowym, z bogatym portalem, reprezentacyjną sienią i klatką schodową.

Złotów - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Józefa, wzniesiony w 1754 r. jako kościół ewangelicki, restaurowany w latach 1935-1937. Drewniany, o konstrukcji zrębowej, z trójbocznie zakończonym, nie wydzielonym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu dwupiętrowe empory, rokokowy ołtarz i prospekt organowy oraz barokową ambonę z 1. poł. XVIII w.

Złoty Stok - d. woj. wałbrzyskie
- Jest to osada górnicza, której rozwój związany był z eksploatacją pokładów złotonośnych. Wymieniana po raz pierwszy w 1291 r. z uwagi na uzyskanie przez klasztor w Kamieńcu przywileju górniczego. Ponieważ w 1344 r. wymieniany jest jako miasto, można przyjąć że lokacja jego nastąpiła nieco wcześniej. W 1356 r. książę brzeski sprzedał kopalnie księciu świdnickiemu. Potem przechodziły one w różne ręce, m.m. od 1599 do 1675 r. posiadali je Piastowie legniccy. W okresie wojen husyckich miasto uległo zupełnemu zniszczeniu. Odbudowa i szczyt rozwoju przypada na XVI w. Wszystko to zniszczyła wojna trzydziestoletnia, po której miasto nie mogło podnieść się z upadku. Złoty Stok ponownie ożywa ok. 1840 r. w związku z eksploatacją bogatych złóż arsenu, obecnie pełni rolę niewielkiego ośrodka okolicznych terenów.
- Dawny kościół parafialny, wymieniany w 1331 r., w obecnej postaci pochodzi z początków XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Orientowany, jednonawowy, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, z wieżą od zachodu - ozdobioną portalem z 1540 r. Nawa kryta drewnianym stropem, prezbiterium zaś sklepieniem sieciowym.
- Domy mieszkalne na obszarze miasta pochodzą głównie z przebudów w XVIII i XIX w. Jednakże szereg rzeźbionych renesansowych portali kamiennych świadczy o ich wcześniejszej metryce i o okresie świetności miasta.

Zwrócona - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1318 r. pierwotny gotycki wzniesiony w końcu XIV w., powiększony o wieżę ok. 1500 r., obecny przebudowany w baroku w końcu XVII w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium. Zachował gotycki portal kamienny i rzeźbę Madonny z ok. 1500 r. oraz dobry późnobarokowy wystrój rzeźbiarski z 1. poł. XVIII w.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   Z