Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   W



Wabienice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, pierwotny gotycki z XV w., przebudowany w 2. poł. XVIII w., restaurowany w połowie XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z węższym zakończonym trójbocznie i oskarpowanym prezbiterium, zachował we wnętrzu barokowy ołtarz z początków XVIII w.

Wadochowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, wzniesiony przed 1410 r., obecny odbudowany po pożarze w 1706 r., remontowany w 1959 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z wydłużonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował gotyckie portale i późnobarokowe wyposażenie pochodzące z poł. XVIII w.

Walim - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół ewangelicki, barokowy, wzniesiony w 1771 r., restaurowany w 1962 r. Murowany, trzynawowy, rozdzielony konstrukcją empor, z prezbiterium zakończonym łukiem odcinkowym, z wieżą od zachodu, zachował we wnętrzu wyposażenie współczesne okresowi budowy obiektu.
- Obok kaplice grobowe Klinbergów (z ok. 1813 r.) i Seylerów (z końca XVIII w.), murowane, o bogatym wystroju klasycystycznym.
- Domy mieszkalne (d. ul. Dymitrowa l, Dzierżyńskiego 8, 22-go Lipca 4 i 9), póżnobarokowe, wzniesione w końcu XVIII i początkach XIX w. Murowane, przeważnie dwutraktowe, dwukondygnacjowe, nakryte dachami mansardowymi, zachowały wewnątrz sklepione pomieszczenia oraz fragmenty barokowego wystroju architektonicznego.

Wałbrzych - miasto wojewódzkie
- Pierwotnie istniała tu dawna osada słowiańska, posiadająca kościół, wymieniany już w 1191 r. Do rozbudowy osady i podniesienia jej do godności miasta przyczynił się dopiero wnuk Henryka Pobożnego - książę świdnicki Bolko I, który zbudował tu nowy gród i otoczył osadę pierścieniem obwarowań. Dalsze losy polityczne dzielił Wałbrzych z księstwem świdnickim. Pierwsze wiadomości o wydobywaniu rud srebra i ołowiu pochodzą z XIV w., gdy książę świdnicki Bolko II nadał swym lennikom prawo górnicze w 1366 r. Poważną rolę w życiu gospodarczym miasta w XV i XVI w. spełniało tkactwo sukna i wyrób płótna. Jako własność prywatna miasto nie uzyskało prawa wzniesienia fortyfikacji i w związku z tym ponosiło znaczne szkody w czasie licznych wojen. Na szerszą skalę rozwinęło się górnictwo w Wałbrzychu dopiero w XVIII w. i od tego czasu datuje się nie notowany dotąd rozkwit miasta, przyspieszony jeszcze intensywnym rozwojem przemysłu kapitalistycznego w XIX w. Ten charakter zachował Wałbrzych i w chwili obecnej, gdy modernizacja starych oraz powstanie nowych zakładów przemysłowych przyspieszają jego dalszy, szybki rozwój.
- Pałac założony pierwotnie przez Czetritzów w 1604 r. jako renesansowa rezydencja w pobliżu rynku. W 1857 r. pałac jako siedziba administracji książąt pszczyńskich uległ rozbudowie, ponownie powiększony w latach 1881-1882. Założony na czworoboku, dwukondygnacjowy o elewacjach zwieńczonych podwójnymi szczytami. We wnętrzach mimo restauracji zachowało się kilka sal nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Dom Albertiego (obecnie Muzeum Regionalne - ul. 1-go Maja), wzniesiono wg projektu L. Niederacknera w 1803 r. Jest to budynek trzyskrzydłowy z dziedzińcem otwartym od ulicy. W fasadzie umieszczono ryzalit, opięty kolumnami podtrzymującymi ciężki tympanon.
- Kościół ewangelicki (ul. 1-go Maja), został zbudowany w latach 1785-1788 wg projektu K. G. Langhansa, restaurowany w latach 1862-1864. Stanowi typowe założenie dla kościołów ewangelickich. Uderza więc surowymi, skromnymi fasadami zewnętrznymi, kwadratową wieżą od zachodu oraz wnętrzem, wypełnionym kondygnacjami empor. Całość nawiązuje do ewangelickiego kościoła w Dzierżoniowie.
- Kościół pomocniczy NP Marii (d. pl. Marchlewskiego), zbudowany przed 1305 r., przebudowany w 1714 i 1900 r., zatracił pierwotny charakter. Murowany, orientowany, jednonawowy, o wnętrzu nakrytym płaskim, drewnianym, malowanym stropem.
- Domy mieszkalne (Rynek nr 2, 3, 9, 22, 23), barokowe, wzniesione w 2. poł. XVIII w., przebudowane w początkach XX w. Murowane, trzytraktowe, dwukondygnacjowe, o układzie szczytowym, z zachowanymi podcieniami.
- Lisia sztolnia (ul. Reja l) stanowi wylot kanału wodnego, którym spławiano na barkach węgiel wydobyty w kopalni, do dalszego przeładunku i transportu.

Wałbrzych-Nowy Dwór - m. Wałbrzych
- Ruiny zamku położonego na wysokiej górze. Został on wzniesiony zapewne na miejscu pierwotnego grodu, wzmiankowany po raz pierwszy w 1364 r. Budowa zamku jest związana z działalnością Bolka II, księcia świdnicko-jaworskiego. Zamek, założony na planie nieregularnego czworoboku, z dostosowaniem do rzeźby terenu, w końcu XIV w. przeszedł w ręce czeskie. Poczynając od 1402 r. był stale rozbudowywany. Gruntownej przebudowie w stylu renesansowym uległ w końcu XVI w., a w 1581 r. został zniszczony prawdopodobnie od uderzenia pioruna. Fortyfikowany ostatnio w okresie wojny trzydziestoletniej, zapewne wtedy definitywnie zniszczony, pozostaje obecnie malowniczą ruiną.

Wałbrzych-Poniatów - m. Wałbrzych
- Kościół Serca Jezusowego, wzmiankowany w 1335 r., obecny wzniesiony po poł. XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w. Jest to murowane, jednonawowe założenie, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu rzeźbiony w drzewie ołtarz i chrzcielnicę z poł. XVII w. oraz nagrobki z 2. poł. XVI w.
- Cmentarz kościelny otoczony jest kamiennym murem obronnym z zachowanymi w kilku miejscach strzelnicami szczelinowymi, wzniesiony zapewne w 1. poł. XVII w.

Wambierzyce - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny pielgrzymkowy NP Marii, obecny wzniesiony został w latach 1715-1720, wg projektu Krzysztofa Dientzenhofera (?), restaurowany w XIX w. Ponad piramidalnie założonymi schodami wejściowymi rozciąga się okazała dwukondygnacj owa fasada, nosząca cechy włoskiego baroku. Jej wybitnie horyzontalny charakter podkreśla zamknięcie kościoła od góry balustradą, zwieńczoną postaciami świętych. Całość flankują po bokach silnie wysunięte ryzality. Wnętrze założone na planie centralnym, otoczone obejściem, nakryte jest eliptyczną kopułą i wypełnione barokowym wyposażeniem o wysokim poziomie artystycznym. Zachował się również rzeźbiony posąg Madonny z Dzieciątkiem z końca XIV w., a w zakrystii szereg naczyń kościelnych i szat liturgicznych z XVIII w.
- Całość założenia powiększona jest o zespół kaplic tworzących cykl Kalwarii, usytuowanych na sąsiednich wzgórzach, a powstałych w latach 1683-1708.

Warmątowice - d. woj. legnickie
- Pałac zbudowany w 1602 r., przebudowany w 1784 r., zdewastowany w 1813 r. Przekazany testamentem Alfreda Olszewskiego na rzecz Henryka Sienkiewicza, który jednak w 1909 r. odmówił przyjęcia darowizny. Murowany na rzucie prostokąta, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacjowy z wieloboczną wieżą, nakryty dachem czterospadowym, otoczony fosą z wodą.
- Na dziedzińcu gospodarczym piętrowa oficyna pałacowa, dwukondygnacjowy spichrz, a w parku ośmioboczna kaplica, wszystkie wzniesione w 2. poł. XVIII w., w okresie budowy pałacu.

Warta Bolesławiecka - d. woj. legnickie
- Ruiny zamku wzniesionego w średniowieczu, potwierdzonego w dokumentach w 1498 r., a użytkowanego jeszcze w 157S r. Obecnie zachowały się fragmenty kamiennego muru obwodowego, założonego na czworoboku, otoczonego wałami i podwójną linią fos, położone na zachód od dworu.
- Dwór pierwotny z epoki renesansu powstał w 1540 r. Powiększany z przerwami do 1612 r. (data na sygnaturce), restaurowany w XVIII i XIX w., stanowi budowlę dwukondygnacjową, założoną na rzucie podkowy o nieregularnych fasadach z ozdobnymi szczytami i dekoracją sgraffitową, z ryzalitami i wykuszami na narożnikach. Ostatnia restauracja z 1899 r. zniszczyła niestety szereg autentycznych detali. Całość otoczona jest fosą z wodą, przez którą prowadzi kamienny most z XVIII w.
- Kościół parafialny wzniesiony ok. 1492 r., przebudowany w XVIII i XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu póżnobarokowe ołtarze drewniane, klasycystyczną chrzcielnicę i kilka epitafiów z XVII i XVIII w.

Warzyń - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Wszystkich Świętych, wzmiankowany w 1261 r., obecny wzniesiony w końcu XVI w., częściowo przebudowany. w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym trójbocznie zakończonym prezbiterium, z wieżą od zachodu, zachował we wnętrzu wyposażenie barokowe z XVIII w.

Wądroże Wielkie - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny M Boskiej, zbudowany w 2. ćw. XIII w., rozbudowany w XIX w., restaurowany w latach 1964-1965. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą i nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z wieżą od zachodu. We wnętrzu ołtarz główny barokowy z początków XVIII w., drewniana, renesansowa ambona, klasycystyczna chrzcielnica z 1828 r. a na wieży dzwon z 1658 r.
- Cmentarz kościelny otoczony jest obronnym murem z zachowanymi częściowo strzelnicami, wzniesionym w 1. poł. XVII w.

Wąsosz - d. woj. leszczyńskie
- Pierwotna osada obok grodu książęcego w 1290 r. uzyskała prawa miejskie od księcia głogowskiego Henryka I i przejęła rolę podupadłej kasztelanii w pobliskiej Sadowii. Miasto przekazane przez króla Macieja Korwina w ręce prywatne, nie posiadając właściwych warunków gospodarczych, nękane kolejnymi zniszczeniami wojennymi, nigdy właściwie nie rozwinęło się poza ramy średniowiecznej lokacji. Poważnie zniszczone w 1945 r., jako osiedle pełni obecnie rolę lokalnego ośrodka usługowego.
- Zamek pierwotny wzniesiony zapewne w średniowieczu (XV wiek ?), wielokrotnie przebudowywany w XVI i XVIII w; ostatnio w 1924 r. Murowany, dwuskrzydłowy, dwutraktowy, piętrowy, nakryty dachami dwuspadowymi, akcentowany na narożach dwoma kolistymi basztami, zachował na parterze kilka sal nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Kościół parafialny wzmiankowany w 1290 r., obecny wzniesiony ok. 1580 r., przebudowany w XVIII w., restaurowany w XIX w, Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu z wydzielonym zakończonym trójbocznie prezbiterium, zachował na ścianach szereg późnobarokowych i klasycystycznych kamiennych epitafii z XVIII i XIX w.

Węgry - d. woj. wrocławskie
- Dwór pierwotnie barokowy, wzniesiony w trzydziestych latach XVIII w., przebudowany w stylu neogotyckim ok. 1800 r., remontowany w 1922 r. Murowany, prostokątny z półowalnym ryzalitem, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym, zachował na sufitach sal pierwszego piętra profilowane podziały dekoracyjne.
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1309 r., obecny wzniesiony w XV w., restaurowany w XVIII w., przebudowany w 1836 r., remontowany w 1898 i 1908 r. Orientowany, murowany, oskarpowany, salowy z wieżą wprowadzoną do wnętrza nawy, z węższym, zakończonym trójbocznie prezbiterium nakrytym trzyprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu: środkową szafę gotyckiego ołtarza z 1. ćw. XV w., trzy rzeźby gotyckie z ok. 1500 r., trzy barokowe ołtarze, a w murze cmentarnym trzy kamienne krzyże pokutnicze.

Wiadrów - d. woj. legnickie
- Dwór zbudowany ok. poł. XVI w., zapewne na miejscu pierwotnego zamku rycerskiego spalonego w 1430 r. Uległ on przebudowie na pałac w 1770 r. i gruntownej restauracji w XIX w., która w poważnym stopniu zatarła ślady wcześniejszego założenia. Jest to założenie murowane, prostokątne, dwukondygnacjowe, otoczone fosą z wodą.
- Kościół filialny Podwyższenia Krzyża Św., wzmiankowany w 1399 r., obecny wzmesiony w poł. XIV w., przebudowany w 1582 r., ż wieżą dostawioną w 1625 r., restaurowany w 1959 r. Jest to założenie jednonawowe z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z wieżą od zachodu. We wnętrzu rzeźbiony ołtarz z 1614 r. oraz dwanaście całopostaciowych rzeźbionych nagrobków rodziny Reibnitzów z lat 1570-1626 r.

Wiązów - d. woj. wrocławskie
- Wymieniany w 1155 r. jako wieś należąca do dóbr kapituły wrocławskiej. Za zezwoleniem księcia Henryka III w 1250 r. lokowana na prawie flamandzkim z inicjatywy biskupa wrocławskiego Tomasza. Wobec położenia poza głównymi szlakami handlowymi i braku właściwych podstaw gospodarczych, niszczona kilkakrotnie pożarami, nie rozwinęła się, i w chwili obecnej pozostaje prawie wyłącznie w pierwotnych granicach lokacyjnych.
- Ratusz w obecnej formie wzniesiony w latach 1665-1668, przebudowany w latach 1871-1872. Jest budowlą dwupiętrową o fasadzie rozdzielonej wieżą zwieńczoną barokowym hełmem i latarnią.
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1285 r., obecny wzniesiony w XV w., przebudowany w początkach XVIII w., restaurowany w latach 1914-1917. Orientowany, murowany, jednonawowy, z dwuprzęsłowym prezbiterium, z wieżą od zachodu.

Widawa - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Anny, gotycki wzniesiony ok. 1348 r., zasklepiony ok. 1600 r., w części nawowej przebudowany w stylu klasycystycznym ok. 1760 r., najprawdopodobniej przez architekta Geissiera, uszkodzony w 1945 r., odbudowany w 1948 r. Orientowany, murowany, nawa na planie krzyża greckiego z centralną kopułą, prezbiterium wydłużone, oskarpowane, zakończone trójbocznie, nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami. We wnętrzu rokokowy ołtarz główny, dwa boczne klasycystyczne, ambona i dwoje stall barokowych z początków XVIII w.

Wielisław - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku rycerskiego, położonego na wzgórzu. Zbudowano go z porfiru na planie nieregularnym zapewne w XIV w., zburzony został jako siedziba rycerzy - rabusiów najprawdopodobniej już w XV w.

Wielowieś - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1376 r., pierwotny wzniesiony w średniowieczu, gruntownie przebudowany w 1721 r., restaurowany w 1958 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od południa. Zachował na ścianach trzynaście całopostaciowych nagrobków z lat 1584-1666 i barokowy ołtarz z XVIII w.

Wierzbice - d. woj. wrocławskie
- Pałac pierwotnie renesansowy, z przełomu XVI i XVII w., przebudo- wany i powiększony w stylu barokowym ok. 1730 r., restaurowany w XIX w. Murowany, prostokątny, z dwoma ryzalitami przedłużonymi o parterowe skrzydła, dwutraktowy, dwukondygnacjowy w części środ- kowej, nakryty dachem czterospadowym, o elewacjach dzielonych pila- strami stojącymi na boniowanym cokole.
- Kościół parafialny Bożego Ciała, wzmiankowany w 1353 r., obecny wzniesiony w XV w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym, oskarpowanym prezbiterium, z kruchtą zwieńczoną sygnaturką od zachodu. Zachował we wnętrzu rzeźbiony tryptyk z 1592 r. ze sceną Ostatniej Wieczerzy. Pozostałe wyposażenie barokowe z początków XVIII w. a na ścianach epitafia z XVI i XVII w.
- Cmentarz kościelny otacza mur obronny ze strzelnicami klinowymi, wzniesiony w 1. poł. XVII w.

Wierzbna - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac późnobarokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w., gruntownie przebudowany ok. 1895 r., poważnie zdewastowany w 1945 r. Rozplanowany na rzucie podkowy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi z powiekami, zachował w części wnętrz parteru sklepienia kolebkowe.
- Dawny klasztor założony w 1696 r., wzniesiony w 1. poł. XVIII w., gruntownie przebudowany ok. 1895 r., zdewastowany w 1945 r. Rozplanowany na wydłużonym prostokącie, jedno- i dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym, zachował we wnętrzach parteru szereg pomieszczeń nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1283 r., zbudowany w początkach XIII w., częściowo odnowiony w późnym średniowieczu, gruntownie przebudowany w latach 1729-1730 w związku ze wzniesieniem nowego kościoła barokowego. Budowla pierwotna romańska jest orientowana, murowana z granitu, jednonawowa z wyodrębnionym prezbiterium, zamkniętym półkolistą absydą, z dwuwieżową fasadą zachodnią. Prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowo- -żebrowym, nawa gwiaździstym. Przy północnej ścianie kościoła wznosi się część nowsza o wnętrzu jednonawowym, nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. W prezbiterium i absydzie w 1968 r. odsłonięte fragmenty polichromii z końca XIII i z XVI w. Pozostałe wyposażenie pochodzi z początków XVIII w.
- Dawna wieża wodna wzniesiona zapewne z XVII w., dla dostarczania wody położonemu niedaleko klasztorowi. Czworoboczna, obecnie nie posiada detalu pozwalającego na dokładniejsze datowanie.

Wierzbno - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1376 r., obecny gotycki posiada prezbiterium pochodzące z początków XIV w., powiększony o nawę w XV w., wieżę w XVI w., restaurowany ok. 1700 r., częściowo zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1956-1958. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowym, w całości oskarpowany. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz z 2. poł. XVIII w.
- Obok dawny zajazd klasycystyczny z początków XIX w., restaurowany w XX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym. Elewacja akcentowana na osi pionowymi pasami wspierającymi trójkątny przyczółek.

Wierzchowice - d. woj. wrocławskie
- Dwór barokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w. Konstrukcji szkieletowej, założony na prostokącie z płytkimi bocznymi ryzalitami, dwu- i trzytraktowy, jedno- i dwukondygnacjowy, kryty dachami łamanymi czterospadowymi w ryzalitach ozdobionymi lukarnami.
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, barokowy, wzniesiony w 1772 r., restaurowany w 1965 r. Założony na prostokącie o ściętych narożach, ze ścianami o konstrukcji szkieletowej, z murowaną wieżą od zachodu. Wnętrze wypełniają dwa rzędy kolumn podtrzymujących drewniane empory. Zachowało ono rokokowe wyposażenie z 2. poł. XVIII w.

Wieściszowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kaplica cmentarna wzmiankowana w 1373 r., obecna gotycka wzniesiona ok. 1559 r. restaurowana w poł. XVIII w., remontowana w XIX w. Orientowana, salowa, z wydzielonym kwadratowym prezbiterium, nakryta dwuspadowymi dachami zwieńczonymi czworoboczną sygnaturką.

Wigancice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1376 r., pierwotny gotycki gruntownie przebudowany ok. 1730 r. i w 1812 r. remontowany w 1953 r. Orientowany, salowy, z wieżą od zachodu, zamknięty półkoliście, zachował gotycki portal kamienny i skromne, barokowe wyposażenie wnętrza.

Wiklina - d. woj. leszczyńskie
- Pałac pierwotnie klasycystyczny z ok. 1800 r., przebudowany w początkach XX w. Założony na prostokącie, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, z elewacjami o podziałach architektonicznych, zachował we wnętrzu sale ze sklepieniami kolebkowymi oraz kominek i piec empirowy.

Wilczków - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny M. Boskiej, wymieniany ok. 1400 r., obecny barokowy zbudowany ok. 1705 r., gruntownie przebudowany i powiększony o wieżę w 1905 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym, czworobocznym prezbiterium. Zachował barokową polichromię i wystrój, renesansową dekorację chóru muzycznego, a na ścianach szereg płyt nagrobnych z XVII l XVIII w.

Wilczków - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1301 r., obecny gotycki wzniesiony w 1. poł. XV w., restaurowany w 1896 r., remontowany w 1964 r. Orientowany, murowany, oskarpowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym, trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowym bez żeber. Zachował we wnętrzu cztery gotyckie rzeźby z ok. 1500 r., barokowy ołtarz główny z 1672 r., gotyckie sakramentarium z 1. poł. XV w. oraz dębowe stalle z tegoż okresu.
- Część ceglanego muru otaczającego cmentarz, wzniesionego w 1. poł. XVII w., zachowała prostokątne, szczelinowe strzelnice.

Wilkanów - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac barokowy, zbudowany w latach 1681-1686 przez architekta J. Carove, przebudowany w XIX i XX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Rozplanowany na czworoboku, trzytraktowy z sienią na osi, czterokondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym. Elewacje podzielone zdwojonymi pilastrami podtrzymującymi wydatny gzyms odcinający ostatnią kondygnację. Elewacja frontowa zaakcentowana jest zdwojonymi oknami i bogatym portalem o zerwanym przyczółku. Wnętrza zachowały część sklepień kolebkowych i płaskie stropy ozdobione dekoracją stiukową i malarską.
- Obok zachowany budynek stajni wzniesiony ok. 1736 r., przebudowany w XIX w. Rozplanowany w formie wydłużonego, parterowego prostokąta, ujętego w piętrowe szersze budynki boczne, nakryte dachami mansardowymi. Oś całego założenia akcentuje sklepiona sień przelotowa z boniowanym portalem.
- Całość uzupełnia założenie parkowo-ogrodowe z rzeźbionymi bramami.
- Kościół parafialny Św. Jerzego, wzmiankowany w 1355 r., obecny wzniesiony w latach 1697-1701, restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu wtopioną w fasadę. Wnętrza nakryte sklepieniami kolebkowymi, w nawie wspartymi na wewnętrznych skarpach, zachowały wyposażenie barokowe z l, poł. XVIII w. związane z rzeźbiarską działalnością M. Klahra.
- Plebania wzniesiona w 1773 r., restaurowana w XIX w.. Założona na prostokącie, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym z naczółkami, zachowała wnętrza parteru nakryte sklepieniami kolebkowymi.

Wilków - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1325 r., obeccny gotycki wzniesiony na przełomie XIV i XV w., powiększony o zakrystię w XVI w,, gruntownie przebudowany w XIX w., restaurowany w 1964 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym trójbocznie zakończonym prezbiterium, nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu gotycka rzeźba Św. Anny Samotrzeciej z końca XV w., gotycka herma z poł. XV w. oraz szereg płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Wilków Wielki - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór wzniesiony na przełomie XVI i XVII w., częściowo przebudowany w XVIII w., restaurowany w XIX w., remontowany w 1968 r. Murowany, założony na czworoboku, trzytraktowy, trzykondygnacjowy z bogatymi profilowanymi szczytami. Zachował sklepioną sień na osi elewacji frontowej, renesansowe, kamienne obramienia okien oraz fragmenty dekoracji sgraffitowej na elewacjach zewnętrznych.
- Kościół filialny Najświętszego Serca Pana Jezusa, wzmiankowany w 1335 r., wzniesiony ok. 1531 r., przebudowany w poł. XVII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował na elewacjach szereg renesansowych płyt nagrobnych i epitafii z XVI i XVII w.

Wilkszyn - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, wzmiankowany w 1335 r., obecny barokowy wzniesiony w 1721 r., restaurowany w 1909 r., remontowany w 1963 r. Murowany, prostokątny, z wieżą od zachodu, z półkolistą absydą nie wydzielonego prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami spływającym na przyścienne pilastry. Na sklepieniu freski figuralne, pochodzące z 2. ćw. XVIII w., podobnie jak i pozostałe elementy wystroju wnętrza.

Winnica Słup - d. woj. legnickie
- Klasztor cysterski wzniesiony w XVIII w., jako siedziba zarządu dóbr klasztoru Cystersów w Lubiążu, restaurowany w XIX w., uszkodzony w 1945 r. Murowany, dwuskrzydłowy, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi. Wnętrza parteru nakryte sklepieniami kolebkowymi i lustrzanymi zachowały fragmenty pierwotnych dekoracji barokowych.
- Obok dwuskrzydłowa oficyna mieszkalno-gospodarcza, wzniesiona współcześnie z budynkiem klasztornym.

Wińsko - d. woj. wrocławskie
- Osada, wzmiankowana w 1218 r., otrzymała prawa miejskie w 1285 r. Miasto rozwijało się powoli jako ośrodek rzemieślniczy oraz dzięki uprawianej w tych okolicach winnej latorośli. Po zaniku upraw w XVI w., następuje okres stagnacji i klęsk pożarów w latach 1514 i 1717, potęgujący się jeszcze w XIX w. wobec braku zakładów przemysłowych. Poważnie zniszczone w 1945 r., nie odzyskało rangi miasta i obecnie pełni rolę lokalnego ośrodka usługowego.
- Mury miejskie wzniesione z cegły wokół miasta w XIV w., rozdzielone były bramami: Wołowską, Wąsoszewicką i prawdopodobnie otwartą w XVI w. Głogowską. Niszczone od 1821 r. na materiał budowlany, mocno obniżone, przetrwały do chwili obecnej w niewielkich fragmentach we wschodniej części obwodu średniowiecznego założenia.
- Cerkiew prawosławna, pierwotnie kościół parafialny, wzmiankowany w 1272 r., wzniesiony w 2. poł. XV w., przebudowany w XVI w., restaurowany ok. poł. XIX w. Orientowany, murowany z cegły, o układzie trzyprzęsłowej hali, z wydłużonym prezbiterium zamkniętym poligonalnie, z wieżą od zachodu, o wnętrzach nakrytych drewnianymi stropami. Zachował renesansowy ołtarz rzeźbiony z początków XVII w., chrzcielnicę z 2. poł. XVI w., oraz liczne nagrobki kamienne z 2. poł. XVI i początków XVII w.
- Plebania barokowa, wzniesiona w XVIII w., restaurowana w 1960 r. Konstrukcji szkieletowej, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem mansardowym.

Wiry - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac wzniesiony w 1. poł. XVII w., gruntownie przebudowany ok. 1778 r., restaurowany w XIX w. Założenie dwuskrzydłowe, dwutraktowe, dwukondygnacjowe, nakryte dachem łamanym, zachowało na parterze szereg sklepionych kolebką pomieszczeń a na elewacjach fragmenty geometrycznej dekoracji sgraffitowej.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1250 r., obecny w części zachodniej wzniesiony ok. 1500 r., przebudowany w XVIII w., powiększony o transept i prezbiterium w 1906 r., remontowany w 1959 r. Jednonawowy, z wieżą od zachodu oraz obszernym transeptem i kwadratowym prezbiterium. Zachował późnobarokowe wyposażenie z 2. poł. XVIII w.

Witków Śląski - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Zwiastowania NMP, wzmiankowany w 1376 r., obecny barokowy wzniesiony ok. 1710 r., być może przy wykorzystaniu starszych fragmentów. Jednonawowy z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od zachodu, zachował we wnętrzu barokowy ołtarz z końca XVII w., i chrzcielnicę z 1. poł. XVIII w.
- Plebania (dom nr 100), barokowa, wzniesiona w 1. poł. XVIII w. Prostokątna, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, ze sklepionymi pomieszczeniami parteru, nakryta dachem dwuspadowym z naczółkami.

Witostowice - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny rycerski istniał tu w 1351 r., murowany z cegły, powiększany i rozbudowywany w XVI i XVII w., restaurowany w 1887 r., remontowany w 1970 r., zachował nowożytne czworoboczne fortyfikacje z wałami ziemnymi i okrągłymi bastejami na narożach, otoczony fosą z wodą. Na dziedzińcu obecnego założenia zachowała się kwadratowa wieża, której czasu powstania nie można dokładnie ustalić, podobnie jak i baszty północno-zachodniej z fragmentem muru obronnego. Pozostałe skrzydła zamku dwutraktowe, dwukondygnacjowe zachowały na parterze sklepienia krzyżowe i kolebkowe z lunetami. Na dziedzińcu gospodarczym, przed dawnym zwodzonym mostem prowadzącym do zamku, zachował się murowany barokowy budynek kuźni.

Witoszów Dolny - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Nawiedzenia NMP, pierwotnie obronny, wzniesiony ok. 1300 r., przebudowany w początkach XVI w., remontowany w 1846 r., restaurowany w 1959 r. Murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z kwadratową wieżą od zachodu zwieńczoną renesansową attyką. Wnętrze nakrywa sklepienie sieciowe, W ścianie południowej gotycki portal kamienny z bogatą dekoracją roślinną, a we wnętrzu wyposażenie barokowe z XVIII w. Na strychu kościoła zachował się szereg strzelnic pochodzących z inkastelacji kościoła w 1. poł. XVII w.

Witoszów Górny - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór wzniesiony w początkach XVIII w., gruntownie przebudowany w XX w., restaurowany w 1968 r. Prostokątny, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, zachował w parterze szereg sklepionych kolebką pomieszczeń.

Wleń - d. woj. jeleniogórskie
- Najstarsza osada położona pierwotnie obok grodu kasztelańskiego, w 1. poł. XIII w. została przeniesiona na obecne miejsce, w zakole rzeki Bóbr. Prawa miejskie na wzór Lwówka otrzymała przed 1261 r., jednakże nie mając właściwego zaplecza gospodarczego nigdy nie rozwinęła się na większą skalę. Jako niewielki ośrodek rzemieślniczo-handlowy została poważnie zniszczona w czasie wojny trzydziestoletniej. Odbudowana w wiekach następnych, a później po ogromnym pożarze w 1813 r., nadal pozostaje niewielkim ośrodkiem usługowym.
- Ruiny zamku położonego na wzgórzu nad Bobrem, na miejscu grodu kasztelańskiego, wymienianego w 1154 r. Murowany zamek powstał zapewne w 2. poł. XIII w. Zbudowany z kamienia na nieregularnym planie, posiada od południa kolistą wolno stojącą wieżę. Po śmierci Bolka II świdnicko-jaworskiego, wdowa po nim oddała zamek w lenno rycerzom ze swego dworu. Po przejściu księstwa pod panowanie czeskie w 1372 r., zamek ponownie przekazano rodom rycerskim. Rozbudowany w XIV i XV w. podzielił się na zamek średni i niski. Od południowej strony zamku wysokiego, może na miejscu podgrodzia, znajdował się wielki dziedziniec - przedzamcze, otoczony od południa wałem i fosami. Restaurowany w XVI w. pod kierunkiem budowniczego Jerzego Włocha, pozostaje w ruinie od czasu zniszczenia przez wojska cesarskie w okresie wojny trzydziestoletniej. Konserwowany ostatnio w latach 1955-1956.
- Poniżej zachowały się ruiny kaplicy Św. Jadwigi, wzniesionej w obecnej formie w 1662 r. na miejscu budowli wcześniejszej, której fragmenty widoczne są w zachowanych śladach gotyckiej polichromii w zakrystii.
- Ratusz wzniesiony w obecnej postaci w latach 1823-1824, po wielkim pożarze miasta w 1813 r. Jest to budynek dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z sygnaturką i wejściem w trójosiowym ryzalicie.
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1217 r., w obecnej formie powstał w 1862 r. na miejscu budowli średniowiecznej z której zachowała się czworoboczna wieża z ok. 1500 r. We wnętrzu kamienna rzeźbiona chrzcielnica z końca XVI w., a w murze cmentarnym szereg płyt grobowych z XVII w.

Włodzice Wielkie - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1305 r., obecny wzniesiony w 1. poł. XVI w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z poligonalnie zakończonym prezbiterium nakrytym sklepieniem sieciowym. Zachował we wnętrzu renesansową, kamienną chrzcielnicę.
- W stojącej obok kaplicy grobowej trzy kamienne sarkofagi z 2. poł. XVIII w.
- Kościół pomocniczy NMP Królowej Korony Polskiej, wzniesiony pierwotnie jako kościół ewangelicki w 2. poł. XVIII w. Prostokątny z półkolistą absydą, nakryty dachem czterospadowym, zachował rokokowe wyposażenie wnętrza, współczesne okresowi powstania obiektu.

Wojanów - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac, pierwotnie renesansowy zamek obronny z 1603 r., założony na prostokącie z czterema narożnymi bastejami, uległ podwyższeniu i gruntownej przebudowie wnętrz w 1833 r. Obok zachowanego pierwotnego układu parteru zwraca uwagę bogaty renesansowy portal wejściowy.
- Obok póżnobarokowa oficyna mieszkalna, wzniesiona w końcu XVIII w.
- Kościół filialny NP Marii, wzmiankowany w 1318 r., posiada prezbiterium z XIV w. i dobudowaną w 2. poł. XVI w. nawę. Jest to budowla jednonawowa, murowana, z dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym i drewnianym kasetonowym stropem z 1608 r. nad nawą. We wnętrzu trzy barokowe ołtarze z XVIII w., ambona z 1607 r., oraz ozdobiona reliefami chrzcielnica z ok. 1600 r., a na ścianach nagrobki z XVI i XVII w.

Wojbórz - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Jerzego, wzmiankowany w 1349 r., obecny barokowy wzniesiony ok. 1733 r., restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy, zamknięty półkoliście, z wieżą od frontu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach.
- Obok współczesny kościołowi murowany budynek bramy cmentarnej i plebanii, ozdobione wolutowymi szczytami.

Wojciechowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1360 r., pierwotny gotycki wzniesiony w XV w., gruntownie przebudowany i powiększony w 1. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z nie wydzielonym prezbiterium zakończonym półkoliście. Zachował kamienny portal ostrołukowy i kilka rzeźb barokowych z XVIII w.

Wojciechów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Bartłomieja, wzniesiony w latach 1786- -1789, być może początkowo jako zbór ewangelicki. Założony na czworoboku, jednonawowy, z wieżą w części południowej. Czteroprzęsłowa nawa przesklepiona jest kolebką na gurtach podpartych przyściennymi pilastrami, prezbiterium zaś sklepieniem żaglastym. We wnętrzu zachowane trzy barokowe ołtarze, kamienna chrzcielnica z 1788 r., obrazy olejne Drogi Krzyżowej z 2. poł. XVIII w., a w zakrystii późnogotycka, rzeźbiona w drzewie Madonna z Dzieciątkiem.

Wojciechów - d. woj. legnickie
- Dwór barokowy, wzniesiony w 1782 r., na miejscu wcześniejszego, restaurowany w 1894 r. Murowany, prostokątny z ryzalitem od północy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami, z niską wieżyczką na osi elewacji południowej. Zachował się również fragment fosy z wodą.
- Ruiny kościoła wzmiankowanego w 1411 r., pozostającego w ruinie od 1764 r., zachowane jedynie w formie niskich murów kamiennych.

Wojcieszów - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku średniowiecznego, wzniesionego zapewne w XIV w., położonego na wzgórzu obecnie w formie jedynie fragmentów ścian i kolistej wieży.
- Kościół NP Marii, wzniesiony w początkach XIV w., restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, nakrytym sklepieniem krzyżowym bez żeber, zapewne z XVI w. Zachował na ścianach pięć całopostaciowych nagrobków rodziny Seidlitzów z początków XVII w.
- Kościół ewangelicki, barokowy, wzniesiony w 1754 r. przez mistrza Jakuba z Legnicy, restaurowany w 1901 r. Murowany z prostokątnym wnętrzem wypełnionym kondygnacjami drewnianych empor.

Wojcieszyce - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Barbary, wzmiankowany w 1399 r., obecny późnobarokowy, wzniesiony w latach 1761-1762. Murowany, jednonawowy, z dostawioną od zachodu wieżą, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z wystrojem współczesnym okresowi budowy kościoła.

Wojcieszyn - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół pomocniczy Św. Szczepana, pierwotny wzniesiony w pół. XIII w., odbudowany gruntownie po pożarze w 1696 r., restaurowany w początkach XX w. Murowany, prostokątny, z kondygnacjami empor we wnętrzu, zachował kamienny portal z narożnikowymi kolumienkami i ostrołukową archiwoltą.

Wojkowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Jana Nepomucena, wzmiankowany w 1353 r., obecny gotycko-renesansowy, wzniesiony ok. 1569 r., remontowany w XVIII w., restaurowany w 1896 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium. Zachowała się chrzcielnica z 1572 r. i barokowe wyposażenie z początków XVIII w.

Wojnarowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP, gotycki wzniesiony przed 1501 r., restaurowany w XVIII w., przebudowany w 1851 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu gotyckie sakramentarium i barokową chrzcielnicę.

Wojnowice - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w 1713 r., przebudowany w początkach XX w. Prostokątny, dwutraktowy, dwu- i trzykondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym. Bogaty portal wejściowy ujęty jest pilastrami i szczytami z dekoracją stiukową.

Wojnowice - d. woj. wrocławskie
- Zamek zbudowany z cegły w latach 1545-1560 przez wrocławskich mieszczan Bonerów, pierwotnie na planie podkowy, otoczony fosą z wodą, częściowo przebudowany w XVIII i XIX w., uszkodzony w 1945 r., zabezpieczony w 1956 r. Poszczególne skrzydła zwieńczone są trójkątnymi szczytami. W fasadzie frontowej, obok nadwieszonej kwadratowej wieżyczki, widnieje renesansowy portal o boniowanych ościeżach ozdobiony herbami Bonerów. W dziedzińcu wewnętrznym, obecnie zamurowany trójarkadowy podcień o renesansowych kolumnach. Wejście obecne wiedzie przez stały most, wzniesiony w XIX w. na miejscu pierwotnego, zwodzonego.

Wolbromek - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Barbary, wzmiankowany w 1305 r., obecny wzniesiony w XV w., przebudowany w początkach XVII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Wolbromów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół wzniesiony w XVI w., przebudowany w XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z nie wyodrębnionym prezbiterium nakrytym drewnianym stropem. We wnętrzu kamienna chrzcielnica z XVI w. i skromny barokowy ołtarz.

Wołów - d. woj. wrocławskie
- Miejscowość ta była wymieniana już w 1157 r., gdy Władysław II Wygnaniec wzniósł tutaj drewniany zamek, który stał się zalążkiem późniejszego miasta. Lokacja na prawie niemieckim nastąpiła ok. 1285 r., gdyż już w 1292 r. wymieniono drugiego wójta miasta. Od 1252 r. Wołów należał do wyodrębnionego księstwa głogowskiego. Po podziale tego ostatniego w 1312 r. miasto jako część składowa księstwa oleśnickiego przeszło pod władzę księcia Konrada II. Pod władzą linii oleśnicko-wołowskiej przetrwało ono do 1493 r., po czym na pewien czas przeszło do korony czeskiej i następnie zostało sprzedane księciu Henrykowi. Zięć jego Jan, książę na Żaganiu i Głogowie, założył tu swą rezydencję. Te zmiany polityczne silnie odbiły się na życiu gospodarczym Wołowa. W okresie wojen husyckich ok. połowy XV w. otoczono miasto systemem fortyfikacji. Podstawą rozwoju miasta w tym okresie było rolnictwo i hodowla bydła, potem nastąpił rozwój rzemiosła i handlu. Od 1524 r. Wołów drogą kupna przeszedł pod władzę księcia legnickiego Fryderyka II; wtedy też nastąpił szybki rozwój miasta dzięki podniesieniu się rzemiosła, a szczególnie sukiennictwa. Ten okres świetności przerwała wojna trzydziestoletnia, po klęskach której miasto dźwignęło się z upadku dopiero w początkach XIX w. Decydujące piętno na obecnej architekturze miasta wycisnął wielki pożar w 1781 r., po którym bardzo powoli i stopniowo odbudowywało się tak, że właściwie dopiero reformy w państwie pruskim w 1808 r. wpłynęły na ożywienie życia gospodarczego. Zniszczone ponownie w 1945 r., po odbudowie pełni rolę administracyjno-usługową dla powiatu oraz bazy mieszkaniowej dla pobliskich Zakładów Chemicznych w Brzegu Dolnym.
- Zamek książęcy, położony nad rzeką, w południowej części miasta, sprzężony z jego fortyfikacjami, został zbudowany w połowie XIV w. z cegły, na planie czworoboku, z kwadratową wieżą od północy, przez księcia oleśnickiego Konrada I. W okresie przebudowy w XVI w. dostawiono duży budynek oraz skrzydło zachodnie z arkadami na parterze. Przebudowany w XVII i XIX w. dla celów biurowych zatracił we wnętrzu pierwotny charakter rezydencji.
- Ratusz pierwotny został wzniesiony w 2. poł. XV w., restaurowany w latach 1689-1767. W latach 1820-1840 uległy przebudowie wnętrza. po czym całość powiększono w okresie 1918-1922. Całkowicie wypalony w 1945 r. został zrekonstruowany w latach 1958-1962 nadal pełniąc funkcję centrum administracyjnego. Jest to budynek murowany z cegły, złożony z budynku ratusza, wieży, budynku urzędu celnego, winiarni miejskiej oraz wagi i wartowni, tej ostatniej wzniesionej w końcu XVIII w.
- Mury miejskie rozpoczęto wznosić w 1. poł. XIV w. Wzmocniono je basztami w XV w., a rozdzielono trzema bramami: Wrocławską, Ścinawską i Zamkową. Po 1780 r. pierścień obwarowań został częściowo zniszczony, a dalsze rozbiórki w XIX w. doprowadziły do przetrwania niewielkich jego fragmentów w południowej i zachodniej części miasta,
- Kościół ewangelicki, pierwotnie miejski kościół parafialny, Budowę obecnego rozpoczęto w 1391 r., nakryto sklepieniami w latach 1406-1408. Odbudowywany po pożarach w 1465 i 1689 r., został poddany restauracji w 1711 r. Obecnie jest to budowla orientowana, murowana z cegły, z czteroprzęsłową nawą, z wydłużonym prezbiterium zakończonym poligonalnie, w całości oskarpowana. Od północy pomiędzy nawą a prezbiterium wznosi się kwadratowa wieża, a obok niej zakrystia. Wnętrze trzynawowe, halowe nakryte jest sklepieniem klasztornym z początków XVIII w., wspartym na kwadratowych filarach z wyjątkiem prezbiterium nakrytego sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
- Kościół parafialny i klasztor Karmelitów, ufundowany przez barona Garniera w latach 1712-1724, odbudowany po pożarze w 1781 r., restaurowany w XIX w. Kościół Św. Karola Boromeusza jest budowlą murowaną, jednonawową, od wschodu zamkniętą ścianą prostą z węższym prezbiterium ujętym po bokach w prostokątne kaplice. Wnętrze czteroprzęsłowe o ścianach akcentowanych wydatnymi pilastrami przyściennymi, tworzącymi rzędy małych prostokątnych kaplic, zachowało wyposażenie współczesne okresowi budowy obiektu.
- Od północy przylega do kościoła dwukondygnacjowy klasztor, założony na planie wydłużonego prostokąta pierwotnie barokowy, po kasacie zakonu w 1810 r. gruntownie przebudowany dla celów administracyjnych.
- Kaplica cmentarna wzniesiona w 1678 r., restaurowana w XIX i XX w., częściowo murowana, częściowo o konstrukcji szkieletowej, jednonawowa, kryta dwuspadowym dachem z sygnaturką.
- Dom mieszkalny (Rynek 26), barokowy, wzniesiony w XVIII w., przebudowany w XIX w., restaurowany w 1959 r. Prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami zachował pilastrowe podziały elewacji, kamienne obramienia okien i bogaty portal wejściowy zwieńczony trójkątnym tympanonem.

Wrocisławice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca wzniesiono w 1615 r. najprawdopodobniej na starszych fragmentach i restaurowano w XIX w. Murowany z kamienia, jednonawowy, posiada nakryte drewnianym stropem wnętrze, w którym zachowało się skromne wyposażenie z początków XVIII w.

Wrocław - miasto wojewódzkie (osobna strona)

Wroniniec - d. woj. leszczyńskie
- Pałac wzniesiony w początkach XVIII w., przebudowany w XIX w, Murowany, założony na czworoboku, dwukondygnacjowy, trzytraktowy, nakryty dachem łamanym, o elewacjach podzielonych pilastrami. Zachował we wnętrzu salę nakrytą stropem fasetowym ozdobionym dekoracją stiukową.
- Ruiny kościoła wzniesionego w latach 1601-1603, zniszczonego 1939 r., jednonawowego z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym prezbiterium.

Wszechświęte - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny MB Częstochowskiej, wzmiankowany w 1317 r., obecny barokowy wzniesiony w początkach XVIII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, salowy, o oskarpowanych narożach, z wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym drewnianym, polichromowanym stropem barokowym. Zachowała się również chrzcielnica z 1548 r. i barokowy ołtarz główny z początków XVIII w.

Wszemirów - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1305 r., obecny barokowy wzniesiony ok. 1780 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z półkoliście zakończonym prezbiterium z dobudowanymi symetrycznie kaplicami. Wnętrze, nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami, zachowało późnorenesansowy ołtarz z połowy XVII w., oraz barokowe fragmenty wystroju.

Wysocko - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Jadwigi, gotycki wzniesiony w końcu XV w., restaurowany gruntownie w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym, nie wyodrębnionym prezbiterium, zwieńczony ośmioboczną sygnaturką na kalenicy dwuspadowego dachu. Zachował we wnętrzu skrzydło gotyckiego tryptyku z malowaną sceną Ukrzyżowania z ok. 1500 r.

Wysoka Cerekiew - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1291 r., poprzednio średniowieczny spalony w 1591 r., obecny barokowy wzniesiony w latach 1702-1724, powiększony o wieżę ok. 1860 r. Orientowany, murowany, trzynawowy, halowy z emporami. Wnętrze sześcioprzęsłowe podzielone pilastrami nakrywają sklepienia krzyżowe i kolebkowe z lunetami ozdobione dekoracją stiukową. Zachowało się bogate wyposażenie z epoki rokoka oraz zespół renesansowych płyt nagrobnych z XVII w.
- Obok kościoła barokowa kaplica Góry Oliwnej z 1755 r. zwieńczona kopułą z latarnią oraz zespół figur kamiennych pochodzących z lat 1724- -1736.

Wyszęcice - d. woj. wrocławskie
- Dwór barokowy z XVIII w., przebudowany i powiększony w początkach XX w. Prostokątny z ryzalitowo wysuniętą częścią środkową, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, zachował we wnętrzu kilka sal parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi z lunetami,
- Kościół filialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1376 r., wzniesiony w latach 1606-1638, przebudowany w XVIII i XIX w. Murowany z kamienia, jednonawowy z wieżą od zachodu, z wnętrzem nakrytym kolebką z lunetami. Zwracają uwagę bogato rozczłonkowane szczyty elewacji wschodniej i zachodniej, oraz fragmenty dekoracji sgraffitowej, a we wnętrzu renesansowa ambona z poł. XVII w.

Wyszonowice - d. woj. wrocławskie
- Pałac późnobarokowy, wzniesiony w l. ćw. XVIII w., przebudowany w 1904 r., częściowo uszkodzony w 1945 r. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym o elewacjach dzielonych pasami w tynku.

Wziąchowo Wielkie - d. woj. wrocławskie
- Dwór klasycystyczny, wzniesiony w początkach XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, parterowy, nakryty czterospadowym dachem łamanym z półkolistymi facjatkami. Elewacja frontowa zaakcentowana ryzalitem z trójkątnym szczytem i kolumnadą wspierającą balkon.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   W