Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   T



Taczalin - d. woj. legnickie
- Wiatrak kożlak, wzniesiony w XVIII lub w początkach XIX w. Drewniany o konstrukcji słupowo-szkieletowej, szalowany deskami, zachował we wnętrzu fragmenty pierwotnych urządzeń produkcyjnych.

Tarnów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Marii Magdaleny, wzmiankowany jako kaplica w 1412 r., obecny barokowy wzniesiony w 2. poł. XVIII w., powiększony o wieżę w 1852 r. Murowany, salowy, zamknięty półkoliście od wschodu, nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami, z wieżą od zachodu. Zachował rokokowe i klasycystyczne wyposażenie wnętrza z 2. poł. XVIII w.

Tłumaczów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1364 r., obecny barokowy wzniesiony w 2. poł. XVIII w., przebudowany w XIX w. Murowany, jednonawowy, salowy zakończony półkoliście, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach z zachowanym wyposażeniem z XVIII w.

Tomaszów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wzniesiony w 1588 r, spłonął w 1834 r. Odbudowany w latach 1839-1867 zachował fragmenty wcześniejszych założeń, odsłonięte i wyeksponowane w trakcie prac w 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium, zachował w barokowej kaplicy grobowej z 1768 r. rzeźbiony drewniany ołtarz z XVIII w.
- Kościół pomocniczy Św. Antoniego, wzniesiony pierwotnie w 1785 r. jako kościół ewangelicki, z dostawioną w 1835 r. wieżą, restaurowany w 1876 r.

Topola - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1317 r., obecny barokowy wzniesiony w latach 1754-1757. Murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu, zachował rokokowe wyposażenie wnętrza z 2. poł. XVIII w.

Trójca - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, wzniesiony ok. poł. XIII w., przebudowany w 1512 r., ozdobiony dekoracją stiukową na sklepieniach w 2. poł. XVII w., restaurowany w 1809 i 1827 r. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą i nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą sklepienie kolebkowe wsparte na wewnętrznych przyściennych filarach.
- W murze cmentarnym kamienna wieża bramna z ostrołukowym prześwitem.

Trzciniec - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku, położonego na wzgórzu nad Nysą, zbudowanego z kamienia na nieregularnym planie. Zniszczony w 1399 r., do chwili obecnej pozostaje w ruinie.

Trzebicko - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Macieja, wzmiankowany w 1666 r., obecny, o konstrukcji drewnianej, wzniesiony w 1672 r., restaurowany w 1948 i 1951 r. Jednonawowy, z czworoboczną wieżą, z trójbocznie zakończonym prezbiterium, otoczony podcieniami wspartymi na słupach. Zachował barokowy wystrój wnętrza z ołtarzem z 1678 r. i prospektem organowym z 1750 r.

Trzebień - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny pałacu, którego obecną budowę rozpoczęto z inicjatywy Mikołaja Bibrana w 1600 r. Odbudowany po zniszczeniu w czasie wojny trzydziestoletniej, w 1683 r. otrzymał nową wieżyczkę. Dalsze rozbudowy, prowadzone w okresie lat 1717-1734, powiększyły założenie o dwa boczne skrzydła, kondygnację drugiego piętra, jeszcze jedną wieżę i bogaty wystrój wnętrza. Restaurowany w XIX w., uległ zniszczeniu w 1945 r. Główny budynek z ryzalitem środkowym, zakończony dzwonnicą z barokowym hełmem, zachował fragmenty renesansowych obramień okiennych i geometrycznej dekoracji sgraffitowej pod nowszymi tynkami.

Trzebieszowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Andrzeja Apostoła, wzmiankowany w 1269 r., obecny wzniesiony w 1813 r. na miejscu średniowiecznego (wieża), przebudowanego w baroku w 1779 r. Jednonawowy, z wieżą od zachodu, z zakończonym półkoliście prezbiterium.
- Przy kościele późnobarokowa kamienna rzeźba z 1803 r. Dawny spichrz wzniesiony w 1733 r. Murowany, założony na prostokącie, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym ujętym w wolutowe szczyty, zachował sklepione kolebką z lunetami pomieszczenia parteru.
- Budynek plebanii klasycystyczny, wzniesiony w początkach XIX w. Założony na prostokącie, dwutraktowy ze sklepioną sienią na osi, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczółkami i powiekami.

Trzebnica - d. woj. wrocławskie
- Miejscowość, położona na skrzyżowaniu szlaków handlowych, wcześnie otrzymała prawo targowe; równocześnie był tu obronny gród książęcy. W 1202 r. książę Henryk Brodaty ufundował kościół i klasztor Cysterek, co przyczyniło się do szybszego i intensywniejszego rozwoju osady, która w 1250 r. otrzymała prawo miejskie. Na przełomie XIII i XIV wieku miasto otoczono obwarowaniami, które połączyły się z umocnieniami zamkowymi. Zabudowa miasta była drewniana z wyjątkiem parafialnego kościoła Św. Piotra i Pawła. W XIV w. Trzebnica jako należąca do księstwa oleśnickiego stała się lennem króla czeskiego Jana Luksemburczyka. Wiek XV był dla miasta okresem klęsk. Trzebnica została zniszczona w walkach z husytami, a potem ponownie przez wojska Macieja Korwina. Od 1526 r. miasto przeszło pod władzę Habsburgów. Odbudowę i rozwój miasta przerwała ponownie wojna trzydziestoletnia, potem zaś przejście Śląska pod panowanie Prus. Dopiero w połowie XIX w. nastąpiła zmiana w gospodarczym rozwoju miasta, które przekształciło się w uzdrowisko. Niszczy je druga wojna światowa, po której odbudowuje się jako centrum administracyjno-usługowe okolicznych terenów i ośrodek turystyczny mieszkańców Wrocławia.
- Kościół i klasztor pocysterski Św. Jadwigi. Zakon Cysterek osiedlił się w Trzebnicy dzięki fundacji kościoła i klasztoru przez Henryka Brodatego w 1202 r. Budowę prawdopodobnie prowadził z woli księcia Dalemir z Zajączkowa; w 1214 r., musiała być już ukończona krypta pod prezbiterium, wówczas bowiem złożono tam zwłoki księcia Konrada. Najazd Tatarów (1241 r.) zapewne przerwał prace, ale nie spowodował zniszczenia budynku, który ukończono po poł. XIII w. Poważniejszych zniszczeń doznał kościół Św. Jadwigi w trakcie wojen husyckich, a także licznych pożarów. Gruntowną przebudowę kościoła i klasztoru rozpoczyna ksieni Krystyna Pawłowska z Wierzbnej w 1679 r. Budowa trwa dosyć długo i przeciąga się do 1785 r.
- Kościół wzniesiono w stylu romańskim na planie krzyża łacińskiego, o kwadratowych polach według systemu wiązanego. Na transept składają się trzy kwadraty, przechodzące od wschodu w prezbiterium (z półkolistą absydą), któremu towarzyszą małe kaplice, również z absydami (do dziś zachowała się jedynie kaplica północna). Wnętrze o układzie bazylikowym nakrywają sklepienia krzyżowe w nawach bocznych, a sześciodzielne w głównej i prezbiterium. Najstarszą częścią budowli jest krypta pod prezbiterium o układzie trzynawowej hali. Ciekawa jest konstrukcja kościoła, gdzie do budowy wspaniałych romańskich filarów międzynawowych użyto piaskowca, do murów zaś i sklepień po raz pierwszy na Śląsku zastosowano cegłę. Dla uczczenia św. Jadwigi (żony Henryka Brodatego) zbudowano w latach 1268-1269 od południa przy prezbiterium (niszcząc równocześnie romańską kaplicę) wczesnogotycką kaplicę o bardzo szlachetnych proporcjach. Z prezbiterium łączy ją wczesnogotycki portal o rzeźbionych tympanonach. Na środku kaplicy wznosi się imponujący grobowiec św. Jadwigi, wykonany w czarnym marmurze, ufundowany przez ksienię Pawłowską w 1680 r.
- Bogate wyposażenie wnętrza powstało początkowo na przełomie XVII i XVIII w., wzbogacone następnie wspaniałymi dziełami rzeźbiarskimi w 2. ćw. XVIII w. Należy tu wymienić: ołtarz główny z ok. 1745 r. F. J. Mangoldta, ołtarze boczne z poł. XVIII w., obrazy pędzla F. K. Bentuma, a na ścianach cykl obrazów ze scenami Legendy św. Jadwigi związanych z warsztatem M. Willmanna z ok. 1735 r. Z zewnątrz budowla ma jednolity charakter krzyżowej bazyliki o stromych dachach. Oś fasady zachodniej akcentuje potężna wieża, utrzymana w stylu wczesnego klasycyzmu. Wzniesiono ją w 1785 r. w miejsce pierwotnej wolno stojącej dzwonnicy gotyckiej. Obok niej na zakończeniu północnej nawy bocznej znajduje się kamienny portal z 1. poł. XIII w. Bogato rzeźbiony, należy do najcenniejszych dzieł romańskich środkowej Europy. Ostrołukowe pole tympanonu wypełnia rzeźba króla Dawida grającego królowej Betsabe na lutni. Drugi portal romański, w północnym ramieniu transeptu, przedstawia w tympanonie Adorację Madonny z Dzieciątkiem. W zakrystii godny obejrzenia jest skarbiec kościelny. Zawiera on wiele wyrobów złotniczych oraz barokowe szaty liturgiczne i ozdobne antependia ołtarzowe.
- Od południa przylega blok zabudowań klasztornych, w obecnej formie wzniesionych po ostatniej przebudowie w latach 1697-1726. Jedno z największych na Śląsku założeń klasztornych utrzymane jest w jednolitym stylu późnego baroku. Prostokątne, rozplanowane wokół wewnętrznych dziedzińców, dwutraktowe, nakryte dachami dwuspadowymi. Fasady rozczłonkowane pilastrami stojącymi na cokole parteru. Wnętrza, nakryte sklepieniami kolebkowymi i klasztornymi (z wyjątkiem kaplicy szpitalnej), zatraciły pierwotny wystrój po ich adaptacji w latach 1810-1870 dla potrzeb szpitala.
- Plebania (ul. H. Brodatego 2), wzniesiona w końcu XVIII w., zniszczona w 1945 r., odbudowana w latach 1959-1960. Prostokątna, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem czterospadowym. Elewacje piętra ozdobione płycinami, parter zaś boniami.
- Dzwonnica przy kościele poewangelickim, zbudowana przy miejskim kościele parafialnym Św. Piotra i Pawła w XV w,, przebudowana w 1855 r. Murowana, czworoboczna, oskarpowana na narożach, ze sklepieniem sieciowym nad salą parteru.
- Dom mieszkalny (Rynek 8), pierwotnie wzniesiony w XVIII w., przebudowany w początkach XIX w. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, o układzie kalenicowym, z ozdobnym portalem balkonowym na osi.

Trzmielów - d. woj. legnickie
- Kościół filialny MB Różańcowej, pierwotnie ewangelicki kościół graniczny, ufundowany w 1656 r., wzniesiony w 1659 r., poważnie restaurowany w 1909 r. Konstrukcji szkieletowej, prostokątny z węższym zakończonym wielobocznie prezbiterium, z wewnętrzną kondygnacją empor.

Turów - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1265 r., obecny gotycki wzniesiony ok. 1500 r., przebudowany ok. 1611 r., restaurowany w XIX i XX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachował we wnętrzu szereg gotyckich rzeźb z XV i początków XVI w., trzy ołtarze i ambonę - barokowe z 1. poł. XVIII w., dzwon z 1474 r. i ornat z połowy XVIII w.

Twardocice - d. woj. legnickie
- Pałac późnobarokowy, wzniesiony w 1780 r., restaurowany po pożarze w 1791 r. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami.
- Kościół parafialny Św. Trójcy, barokowy, wzniesiony w 1732 r. dla misji jezuickiej. Murowany na planie elipsy, nakryty dachem namiotowym z sygnaturką. Bogaty wystrój wnętrza, jednolity stylowo, pochodzi z okresu budowy kościoła.
- Obok współczesne budynki plebani i oficyny gospodarczej dopełniają całości założenia.
- Ruiny kościoła ewangelickiego, pierwotnie parafialnego, zbudowanego w 1448 r., powiększonego w początkach XVIII w., rozbudowanego ponownie przez J. Simonettiego w 1711 r., zniszczonego w 1945 r. Była to budowla murowana, na planie krzyża z wieżą od zachodu, o wnętrzu wypełnionym owalem trzypiętrowych empor.

Twardogóra - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w początkach XVIII w., restaurowany w XIX i XX w., remontowany w 1966 r. Murowany, prostokątny, dwu- i trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami. Na osi elewacji dłuższych nadbudowane w dachu facjaty zwieńczone trójkątnymi przyczółkami.
- Kościół ewangelicki wzniesiony w 1878 r., gruntownie przebudowany w 1. poł. XX w. Konstrukcji szkieletowej, jednonawowy z węższym prezbiterium, z wieżą wtopioną w fasadę zachodnią.
- Dom mieszkalny (Rynek 21), barokowy z początków XVIII w., przebudowany w XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacjowy, z bogatym trójkątnym szczytem z wolutowymi spływami.

Tymowa - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny MB Bolesnej, barokowy, wzniesiony w latach 1708-1709, restaurowany w XIX w. Konstrukcji szkieletowej, założony na prostokącie, jednonawowy, nakryty dachem mansardowym z czworoboczna sygnaturką, zachował we wnętrzu fragmenty barokowej polichromii z początków XVIII w.
- Kościół pomocniczy NMP zbudowany przed 1335 r., w stylu wczesnogotyckim, powiększony o wieżę w XV w., restaurowany w XVIII i XIX w. Jednonawowy, murowany z cegły, z prostokątnym prezbiterium, z nawą nakrytą drewnianym, polichromowanym w początkach XVIII w. stropem. We wnętrzu zachowały się dwa ostrołukowe, kamienne portale, kamienna gotycka chrzcielnica, dwie drewniane rzeźby gotyckie z końca XV w. i barokowy ołtarz główny z początków XVIII w.

Tyniec Mały - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP wzmiankowany w 1353 r., obecny gotycki wzniesiony w początkach XVI w. (1516 r. ?), powiększony w 1593 r., restaurowany w 1752 r., odnowiony w 1856 r. Orientowany, murowany, Jednonawowy z wieżą przy północnej ścianie prostokątnego prezbiterium, nakrytego sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu przyścienne sakramentarium z 1516 r., dwie rzeźby z ok. 1500 r., barokowy ołtarz i ambonę z 2. poł. XVIII w., a w zakrystii dwa kielichy z 1695 i z XVIII w.

Tyniec nad Ślężą - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Michała, wzmiankowany w 1189 r., obecny romański wzniesiony ok. połowy XIII w., najprawdopodobniej w dwóch etapach, powiększony o wieżę w XV w., przebudowany w 1666 i 1715 r., dość gruntownie restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, Jednonawowy z wydłużonym zakończonym pięciobocznie prezbiterium, z wieżą od zachodu. We wnętrzu prezbiterium zachowane sześć romańskich kolumn narożnikowych o głowicach ozdobionych dekoracją roślinną, pozostałe wyposażenie barokowe pochodzi z XVIII w.
- Dawny dom kawalerów maltańskich obecny barokowy z ok. 1782 r. wzniesiony zapewne na wcześniejszych fragmentach. Murowany, dwuskrzydłowy, z ryzalitem mieszczącym klatkę schodową, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, zachował kamienny barokowy portal wejściowy. ---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   T