Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   Ś



Ścinawa - d. woj. legnickie
- Była to ważna osada handlowa, wzmiankowana w 1202 r., która w 1260 r. otrzymała prawa miejskie od księcia Konrada głogowskiego. Most w Ścinawie był obok mostów w Głogowie i Urazie jednym z najdawniejszych znanych przejść przez Odrę. W 1310 r. podzielono księstwo głogowskie na cztery dzielnice: głogowską, żagańską, oleśnicką i ścinawską. Scinawę wraz z Górą otrzymał książę Jan; po jego śmierci ziemię przejął Konrad oleśnicki. W czasie krótkiej wojny o Wschowę w 1343 r. Kazimierz Wielki zdobył i zburzył miasto, W 1474 r. księstwo zhołdował król węgierski Maciej Korwin, a po 1429 r. Scinawa przeszła na własność korony czeskiej. Przez cały ten czas miasto rozwijało się jako ośrodek produkcji sukna i płótna. Podczas wojny trzydziestoletniej w 1632 r. Ścinawa była kilkakrotnie zdobywana przez Szwedów i Austriaków, w wyniku czego całe niemal miasto legło w gruzach. Po tych klęskach miasto podniosło się dzięki rozwojowi przemysłu w XIX w., szczególnie jako ważny węzeł komunikacji kolejowej i żeglugowej. Prawie całkowicie zniszczona w 1945 r., pełni obecnie dalej rolę węzła komunikacyjnego i centrum usługowego dla okolicznych terenów rolniczych.
- Zamek. Gród książęcy wymieniany był już w 1251 r. Później istniał tu zamek, który w latach 1274-1289 był rezydencją książęcą, a w latach 1319-1365 przebywał w nim książę Jan ścinawski. W 1343 r. król Kazimierz Wielki częściowo zniszczył zamek. Odbudowana rezydencja została ponownie zniszczona w 1628 r. W 1757 r. dawny zamek częściowo rozebrano wznosząc nowy budynek, w którym w 1932 r. odkryto pierwotne fragmenty. Niestety uległ on całkowitemu zniszczeniu w 1945 r.
- Ratusz obecny, zniszczony w 1945 r., został wzniesiony w latach 1837-1838 i 1936. Z dawnego założenia średniowiecznego ocalała jedynie potężna, kwadratowa wieża, górą przechodząca w ośmiobok, zwieńczony pierwotnie stożkowym hełmem.
- Mury miejskie wzniesione zostały w końcu XIII w. i gruntownie odbudowane po walkach z Kazimierzem Wielkim w XIV w. Posiadały dwie bramy: Odrzańską i Głogowską, powiększone w XV w. o dwie furty: Starą i Łazienną. Niszczone na materiał budowlany od XIX w., obecnie zachowały się w niewielkich fragmentach w zachodniej części miasta jako wzniesione z cegły na podmurówce kamiennej.
- Kościół parafialny Znalezienia Krzyża św., wzmiankowany w 1209 r., w obecnej postaci został zbudowany w 2. poł. XV w. Orientowany, murowany z cegły, z użyciem piaskowca do dekoracji. Jest budowlą trzynawową, halową, trójprzęsłową z wydłużonym prezbiterium zakończonym poligonalnie. Oś fasady zachodniej akcentuje potężna wieża, górą przechodząca w ośmiobok. Wnętrza nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi zachowały dwa całopostaciowe nagrobki z 1595 i 1605 r.

Ścinawka Dolna - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór został zbudowany w 2. poł. XVI w (ok. 1590), przebudowany w XVIII i XIX w. Murowany, trzyskrzydłowy z wewnętrznym arkadowym dziedzińcem, dwutraktowy, dwukondygnacjowy o elewacjach ozdobionych wolutowymi szczytami. Mimo przebudów zachował renesansowe obramienia okienne, fragmenty dekoracji sgraffitowej na elewacjach oraz sklepienia w salach parteru.
- Kaplica wzniesiona w początkach XVI w., stanowi prezbiterium kościoła gotyckiego. Orientowana, murowana, zakończona trójbocznie, nakryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Ścinawka Górna-Sarny - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór wzniesiony w stylu renesansowym ok. 1590 r., przebudowany w 1762 r. i w XIX w. Murowany, prostokątny z wieżą mieszczącą klatkę schodową, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym. Na elewacjach kamienne obramienia renesansowe, fragmenty dekoracji sgraffitowej a we wnętrzu bogate sklepienia krzyżowe bez żeber. Obok połączona łącznikiem, barokowa kaplica, wzniesiona w 1. poł. XVIII w. Murowana, na planie kolistym z zachowaną polichromią współczesną budowie.
- Obok renesansowo-barokowy budynek spichlerza z początków XVII w., przebudowany w XVIII i XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy ozdobiony profilowanymi szczytami.

Ścinawka Średnia - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór renesansowy, wzniesiony w 1. poł. XVI w., powiększony w 1590 r., przebudowany w 1. poł. XVIII w. (ok. 1730), restaurowany w 1901 i 1935 r. Murowany, dwuskrzydłowy z przybudówkami, dwu- i trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi ujętymi w szczyty ze spływami.
- Kościół parafialny Marii Magdaleny, pierwotny gotycki wzniesiony ok. 1360 r., przebudowany w baroku w latach 1738-1739. Orientowany, murowany, jednonawowy z ramionami transeptu, z węższym prostokątnym prezbiterium, nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
- Kościół filialny Bożego Ciała, pierwotny wzmiankowany w 1417 r., przebudowany w 1517 r., obecny barokowy wzniesiony ok. poł. XVIII w. Murowany, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium, nakryty dachami dwuspadowymi z sygnaturką na kalenicy.

Ślęża - d. woj. wrocławskie
- Ślęża wznosi się na nizinie śląskiej jako odosobniony masyw górski o formie stożka o wysokości 718 m n.p.m. Od niepamiętnych czasów była ona miejscem pierwotnego kultu okolicznych plemion. W okresie tzw. kultury łużyckiej (V i IV w. p.n.e.) wykonano szereg rzeźb kultowych z miejscowego granitu, które znajdują się częściowo na górze (Niedźwiedź, Postać z rybą, Grzyb i Mnich) oraz w jej otoczeniu (Mnich przy wsi Garncarsko, fragment przy fundamentach opactwa w Górce oraz drugi na grodzisku pod Będkowicami).
- Zachowały się tu również ruiny zameczku, wzniesionego w XIV w., zbudowanego z kamienia na planie nieregularnym, z wysoką wieżą, która runęła w 1543 r.
- Poniżej zameczku na wschód zachowały się duże partie muru grubości ok. 4 m, zbudowanego z magmowej skały bez zaprawy, o gładko obrobionym licu. Pochodzi on z okresu kultury łużyckiej lub z końca X w. Cały ten zespół uległ zniszczeniu w 1428 r. w czasie wojen husyckich i od tego czasu popada w ruinę.

Slęża-Lasowo - d. woj. wrocławskie
- Zamek, pierwotnie gotycka wieża mieszkalna z XV w., powiększona o część południową - renesansową - w początkach XVII w., rozbudowana o skrzydło zachodnie w XVIII w., przebudowywana w XIX i XX w. Murowany, dwuskrzydłowy, dwutraktowy, dwu- i trzykondygnacjowy, zachował renesansowe szczyty wolutowe, część kolebkowych sklepień, a na piętrze kominek z 1618 r.

Śmiałowice - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac klasycystyczny, wzniesiony ok. 1822 r., na fragmentach założenia barokowego, przebudowany w końcu XIX w. Rozplanowany na czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem, trzykondygnacjowy, o skrzydłach dwutraktowych nakrytych dachami łamanymi z lukarnami. Wnętrza zachowały sklepienia kolebkowe oraz szereg uszakowatych portali.
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, wzmiankowany w 1318 r., wzniesiony w końcu XIII w., powiększony ok. 1500 r., przebudowany w XVIII w., restaurowany w 1925 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. Nad zakrystią sklepienie krzyżowo-żebrowe, a we wnętrzu: barokowy ołtarz z gotycką rzeźbą Madonny, szereg całopostaciowych płyt nagrobnych i epitafiów z lat 1459-1600. Przy murze cmentarnym kamienna gotycka kapliczka z końca XV w., fragment pręgierza z 1454 r. i kamienny krzyż pokutniczy.
- Cmentarz otacza oskarpowany mur ze strzelnicami, pochodzący z l ćw. XVII w.

Środa Śląska - d. woj. wrocławskie
- Osada ta wyrosła najpóźniej w końcu XI w. i należy sądzić, że jeszcze przed lokacją na prawie niemieckim zbudowano tu gród na miejscu późniejszego zamku oraz kościół parafialny. Nadanie Środzie prawa niemieckiego nastąpiło za Henryka Brodatego, na pewno przed 1214 r., gdyż wtedy prawo średzkie służyło za wzór dla lokowanych wówczas Kostomłotów i Ujowa. Po podziale Śląska miasto przypadło księciu wrocławskiemu, a w czasie walk pomiędzy Henrykiem III a Bolesławem Rogatką z Legnicy, ten ostatni spalił Środę niemal doszczętnie. W latach 1277-1311 Środa należała do księstwa legnickiego, po czym znowu wróciła do dzielnicy wrocławskiej. W wieku XV miasto ulegało zniszczeniu: w 1428 r. zostało spalone podczas walk z husytami, a w latach 1459, 1474 i 1488 niszczyły je kolejne pożary. W mieście rozwijało się przede wszystkim rzemiosło i handel; poza nim pewne znaczenie miała uprawa winnej latorośli. Ruchy reformatorskie dotarły do Środy już w 1523 r. Toteż po przejściu pod panowanie Habsburgów w 1526 r. miasto płaciło wysokie grzywny za sprzyjanie protestantom. Wiek XVI to rozbudowa Środy. W 1. poł. stulecia odbudowano ratusz, nastąpiły prace przy kościele farnym, a w 1595 r. odnowiono kościół Franciszkanów istniejący tu od 1318 r. W latach 1574-1577 przystąpiono do rozbudowy zamku. W mieście utrzymało się nadal rzemiosło, ale zaczęło stopniowo wzrastać znaczenie rolnictwa i ogrodnictwa. Wojna trzydziestoletnia przerwała ten okres rozwoju, przynosząc duże straty, pogłębiające się jeszcze przez prześladowania religijne. Dopiero w końcu stulecia miasto poczęło rozwijać się gospodarczo, jednakże przejście pod władzę Prus ponownie spowodowało upadek miasta. Częściowo zniszczone w 1945 r., rozwija się obecnie jako ośrodek usługowy dla okolicznych terenów rolniczych.
- Ruiny zamku wzmiankowanego w 1266 r., przebudowanego w latach 1574-1577. Wzniesiono wtedy dwupiętrowy budynek mieszkalny obok wieży, przy murze. W 1612 r. zamek nabyła rada miejska z Wrocławia, a w ciągu następnych stuleci uległ on prawie zupełnej rozbiórce. Obecnie zachowały się jedynie fragmenty murów kamiennych jako pozostałość po założeniu trzynastowiecznym, odsłonięte po badaniach w latach 1960-1961 na terenie sądowym.
- Ratusz pierwotny został wzniesiony w 1. poł. XIV w. Gruntownie przebudowany w początkach XVI w., restaurowany w XVIII i XIX w., stanowi obecnie zespół budynków zgrupowanych wokół niewielkiego wewnętrznego dziedzińca. Częścią najstarszą jest budynek na osi bloku śródrynkowego, dwukondygnacjowy z odsłoniętym w początkach XX w., późnogotyckim profilowanym szczytem. Na piętrze zachowała się również sala nakryta gotyckim sklepieniem trójdzielnym z fragmentami polichromii z XVII w. Od północy przylega doń kwadratowa wieża z barokowym hełmem.
- Mury miejskie, których stawianie rozpoczęto w 1341 r., budowane z cegły, zamykały miasto w czworoboku wzmocnionym łupinowymi basztami i czterema bramami: Wrocławską, Legnicką, Świdnicko-Tomaszowską, Rzeźniczą i dwoma furtami. W XV w. wzmocniono je wałem i fosą. Mimo niszczenia rozbiórkami przez XIX w., do chwili obecnej zachowały się w dużych odcinkach na północnym i południowym obrzeżu miasta.
- Kościół parafialny Św. Andrzeja, wzmiankowany w 1233 r., wzniesiony został w 2. poł. XIII w. W latach 1378-1388 budowniczy Szymon wzniósł nowe prezbiterium nakryte sklepieniem przez mistrza Klausa Parlera. W 1623 r. uległ zniszczeniu dach i sklepienia kościoła, które odrestaurowano w 1645 r. W 1670 r. nastąpiła gruntowna przebudowa kościoła, zaś część zachodnia dostawiona została ok. 1830 r. Obecnie jest to budowla orientowana, murowana z cegły, założona na planie prostokąta, z wydzielonym prezbiterium zakończonym poligonalnie. Trzyprzęsłowe prezbiterium nakrywa sklepienie sieciowe, a trzynawowy sześcioprzęsłowy korpus o układzie bazylikowym posiada w nawie głównej sklepienie kolebkowe, w bocznych zaś krzyżowe. Jego zewnętrzne mury stanowią pozostałość budowli późnoromańskiej z przełomu XII i XIII w. Była to trójnawowa bazylika ceglana, zamknięta od wschodu trzema absydami, nakryta drewnianym stropem. Wyposażenie wnętrza skromne, obejmuje rzeźbiome w drewnie trzy barokowe ołtarze z początków XVIII w., ambonę z 1677 r., a w zakrystii późnogotyckie szafy, w tym jedną z 1513 r.
- Kościół Św. Krzyża i dawny klasztor Franciszkanów, wzmiankowany w 1310 r. W 1378 r. rozpoczął budowę kościoła murator Szymon, ukończono ją w XV w. W 1595 r. restaurowany, odbudowany w latach 1620-1675, po kasacie zakonu w 1810 r. zamieniony na magazyn, powoli podupadał a w 1902 r. rozebrano prezbiterium. Odbudowany w 1933 r. przedstawia się jako murowany z cegły, trzynawowy, halowy, o czterech przęsłach, z kaplicą od północy, o wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi i krzyżowymi.
- Obok od południa przylega murowany klasztor - dwuskrzydłowy, gruntownie przebudowany w XIX i XX w.

Środa Śląska-Probostwo - d. woj. wrocławskie
- Kościół NMP, stanowiący jedyną pozostałość po założonym tu ok. 1220 r. przez biskupa Wawrzyńca leprosorium, czyli szpitalu dla trędowatych. Jest to budowla w stylu romańskim, orientowana, murowana z cegły, jednonawowa, z prostokątnym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. Absydę zasklepiono półkopułą, prezbiterium sklepieniem krzyżowo-żebrowym, nawę zaś kolebką z lunetami. Badania, prowadzone w 1960 r., pozwoliły na odsłonięcie od południa dolnych partii wspaniałego kamiennego portalu uskokowego z kolumienkami w narożach a we 265 wnętrzu prezbiterium dwóch rzędów półkolistych sediliów. Sam kościół uległ przebudowie w końcu XVII w., potem w XIX w. użytkowany był jako magazyn, odbudowany został w latach 1964-1965.

Świdnica - d. woj. wałbrzyskie
- Pierwotna osada z kościołem wzmiankowana jest już w 1239 r., a od 1267 r. występuje Świdnica jako miasto kolonizowane na prawie niemieckim. Do 1290 r. miasto należało do księstwa wrocławskiego, potem przeszło w posiadanie odrębnej linii Piastów, stając się stolicą odrębnego księstwa świdnickiego. Mimo klęsk nawiedzających miasto w XIV w. Świdnica stanowiła najruchliwszy ośrodek w życiu gospodarczym Śląska. Silnie rozwinięte było tu rzemiosło, produkcja piwa i hande1. Pewna część ludności trudniła się rolnictwem i ogrodnictwem, a w źródłach występują wzmianki o podmiejskich winnicach. W wyniku rozwoju sieci szlaków drogowych wzrosło znaczenie Świdnicy jako węzła komunikacyjnego. W okresie tym należało ono do najludniejszych miast śląskich, w 1397 r. dochodząc do ok. 6000 mieszkańców. W ciągu XIV i XV w. wystąpiło wyraźne nasilenie ruchu budowlanego, tak że w końcu tego wieku Świdnica była już zamkniętym miastem, posiadającym wszystkie budowle użyteczności publicznej, zamek książęcy i opasujące je pierścienie murów obronnych. Wiek XVI i początek wieku XVII to okres nasilenia walk religijnych i społecznych, które znalazły oddźwięk również w Świdnicy. Mimo oporu władzy cesarskiej zwyciężył w mieście protestantyzm, tak że nawet kościół farny został oddany luteranom. To zwycięstwo reformacji w ogromnym stopniu przyczyniło się do podniesienia poziomu kulturalnego ludności. W tym okresie miasto stało się ośrodkiem handlu płótnem; tu również odbywały się wielkie targi na bydło sprowadzane z Polski. Na przełomie XVI i XVII w. nastąpiła intensywna rozbudowa przedmieść, związana z wzrastającą liczbą mieszkańców. W czasie wojny trzydziestoletniej Świdnica silnie ucierpiała na skutek kilkakrotnego oblężenia. W 1741 r. po przejściu miasta przez Prusy Świdnica stała się jedną z głównych twierdz, kilkakrotnie zdobywanych (co negatywnie odbiło się na rozwoju życia gospodarczego). Z upadku tego miasto poczęło dźwigać się dopiero w XIX w. dzięki rozwojowi przemysłu. Częściowo zniszczone w 1945 r. szybko dźwignęło się i stanowi obecnie jeden z najpoważniejszych ośrodków przemysłowych na Dolnym Śląsku.
- Ratusz pierwotny rozpoczęto budować od domu kupców w końcu XIII w. Murowany ratusz gotycki wzniesiono w latach 1329-1336 i odbudowano następnie po pożarze w 1528 r. Wygląd obecny uzyskał ratusz wraz z przyległymi budynkami po pożarze w 1716 r. Wieża zbudowana w 2. poł. XIV w., restaurowana kilkakrotnie, ostatnio w 1765 r. W styczniu 1967 r. zawaliła się pozbawiając miasto tak istotnej dominanty urbanistycznej. Obecnie jest to dwukondygnacjowy budynek z dziedzińcem, złożony z różnych elementów stylowych. Część najstarsza mieści się w narożniku północno-zachodnim. We wnętrzach piwnice o sklepieniach gotyckich, na parterze i na piętrach przeważają sklepienia kolebkowe z bogatą sztukaterią; w całości zachowała się jedynie gotycka sala radnych z barokowym wykuszem, ozdobiona malowidłami z 1. poł. XVI w., odsłoniętymi w latach 1966-1967.
- Mury miejskie wzniesione w ciągu XIV w., rozdzielone licznymi bramami: Strzegomską, Dzierżoniowską - dolną, Kapturową, Piotrową, Witoszowską, Kraszewicką, furtą Szkolną i basztami, uzupełnione w XV w. drugim pierścieniem murów z nasypami ziemnymi i fosami. Po rozbiórkach, zachowały się jedynie niewielkie fragmenty. Należy do nich: basteja przy kaplicy Św. Barbary, partie muru kamiennego przy kościele parafialnym oraz przy dawnej bramie dolnej, służące obecnie jako mur oporowy. Z umocnień nowożytnych, założonych przez Fryderyka pruskiego w latach 1747-1753 nie pozostało nic, gdyż w 1867 r. cały teren splantowano.
- Kościół parafialny Św. Stanisława i Wacława. Pierwotny kościół zbudowano już w 2. poł. XIII w. i być może z tego okresu pochodzą dolne partie wież świątyni obecnej z zachowanymi narożnymi kolumienkami. Budowa nowego gotyckiego trwała prawdopodobnie od 1330 r.; prezbiterium ukończono w 1353 r. Rozbudowa kościoła trwała przez XIV w. aż po początek XVI w., przy współudziale budowniczych: Apecza i Jakuba. Prace prowadzono od prezbiterium w kierunku zachodnim, jako materiału używając cegły i kamienia. Była to budowla trzynawowa o układzie bazylikowym. Nad nawami bocznymi zachowało się sklepienie krzyżowo-żebrowe z 1385 r., natomiast nad nawą główną po pożarze w 1532 r. rozpięto sklepienie sieciowe, obniżając je w stosunku do pierwotnego. Z zaprojektowanych dwóch wież zachodnich ukończono tylko południową - ośmiobok wyrastający z czworokąta, w szczytowych partiach przechodzący w podwójny oktogon przykryty ażurowym hełmem. W obecnej postaci kościół przedstawia się jako budowla orientowana, trzynawowa, o układzie pseudobazyliki, dziesięcioprzęsłowa, z rzędami kaplic przy nawach bocznych. Od wschodu przylega prezbiterium i towarzyszące mu nawy boczne zakończone poligonalnie. Fasada zachodnia - zbudowana z kamienia - posiada jedną południową wieżę o wysokości 103 m, zwieńczoną bogatym hełmem z epoki renesansu z 1565 r. Do wnętrza prowadzą cztery bogato profilowane portale. Dwa z nich, wiodące do nawy głównej, flankują kamienne posągi NP Marii i św. Stanisława i Wacława z datą 1421 r., restaurowane w 1908 r. Zwraca uwagę umieszczona przy skarpie na kolumnie grupa Św. Anny Samotrzeciej z 1496 r. Wnętrza nakryte gotyckimi sklepieniami krzyżowymi i gwiaździstymi. Rozbudowę barokową i wyposażenie wnętrza, które nastąpiły w latach 1671-1688, zawdzięcza kościół jezuitom. Z 1694 r. pochodzi wspaniały ołtarz główny z kolistym baldachimem, związany z dekoracją ścian. Sklepienia i górne partie ścian nawy głównej zdobią malowidła, ujęte w bogato rzeźbione obramienia stiukowe. Całości dekoracji dopełniają wolno stojące figury, umieszczone na konsolkach, oraz bogato rzeźbione organy z chórami aniołów, wykonane przez Webera w latach 1704-1710. W południowej nawie zwraca uwagę umieszczona nad zakrystią kamienna empora o formach późnogotyckich, z dwubiegowymi schodami prowadzącymi na piętro, do kaplicy, której arkada zachowała fragmenty polichromii z 2. poł. XV w. Pod prezbiterium znajduje się krypta założona na dziesięcioboku o sklepieniu wspartym na jednym filarze.
- Z wyposażenia wnętrza zwracają uwagę: późnogotycki tryptyk ze sceną Zaśnięcia Marii (stylistycznie związany z krakowskim ołtarzem Wita Stwosza) z podwójnymi malowanymi skrzydłami z 1492 r., rzeźbiona Pieta naturalnej wielkości, pochodząca z ok. 1410 r., obraz olejny na drewnie "Maria w Glorii", pochodzący zapewne z końca XV w. a obecnie umieszczony w barokowym ołtarzu, chrzcielnica z ok. 1586 r. z drewnianą, bogato dekorowaną pokrywą oraz dwoje malowanych stall z 1581 r. Na ścianach cały szereg płyt nagrobnych z XV w. oraz epitafia drewniane i kamienne z XVI w. W zakrystii znajduje się monstrancja w kształcie drzewa Jessego, będąca dziełem Leopolda Wintera z Wiednia z ok. 1600 r.
- Od zachodu wokół czworobocznego placu wznosi się dwuskrzydłowy, trzykondygnacjowy budynek dawnego kolegium jezuickiego, zbudowany w latach 1664-1668. Barokowe elewacje budynku podzielone są parami pilastrów toskańskich, wspartych na boniowanych postumentach parteru. Wnętrza dwutraktowe z korytarzem komunikacyjnym zachowały sklepienia kolebkowe ze skromną dekoracją stiukową.
- Na dziedzińcu wznoszą się rzeźbione w kamieniu figury: św. Floriana z 1600 r. i św. Jana Nepomucena z 1727 r.
- Kościół Św. Antoniego i dawny klasztor Kapucynów (ul. Zamkowa). Kościół i klasztor wznoszą się w miejscu nie istniejącego już zamku piastowskiego, który uległ pożarowi w 1673 r. Zachowały się z niego jedynie fragmenty renesansowej kamieniarki. Obecny zespół klasztorny wzniesiono w 1680 r. Kościół zbudowano w latach 1682-1688, a restaurowano w początkach XIX w. Jest to budowla murowana, jednonawowa, o gładkich elewacjach utrzymanych w stylu klasycystycznym. We wnętrzu znajdują się empory wsparte na klasycystycznych kolumnach, całość nakryta sklepieniami kolebkowymi z lunetami.
- Budynek klasztorny dwukondygnacjowy, składa się z trzech skrzydeł otaczających dziedziniec, elewacje skrzydeł skromne, wskutek przebudów w poważnym stopniu zatraciły cechy stylowe. Zachowane przy kościele renesansowe fragmenty rzeźb i wspaniały bogato rzeźbiony portal z 1537 r. w klasztorze pochodzą z dawnego zamku piastowskiego.
- Kościół Św. Józefa i klasztor Urszulanek. Kościół klasztorny wzniesiono w latach 1754-1772 w stylu barokowym. Jest to budynek jednonawowy, o trzyosiowej elewacji podzielonej pilastrami - i łamanym gzymsem ograniczającym kondygnacje. Na osi portal flankowany skośnie ustawionymi pilastrami. Wnętrze wieloboczne, zbliżone do elipsy, z wydzielonym prezbiterium i kruchtą, sklepione eliptyczną czaszą; ściany rozdzielone kompozytowymi pilastrami i zwieńczone profilowanym gzymsem. Wyposażenie wnętrza w stylu rokokowym składa się z ołtarzy, ambony, licznych obrazów i prospektu organowego.
- Obok wznosi się budynek klasztorny, powstały w 1763 r., gruntownie przebudowany w latach 1815-1875. Trzykondygnacjowy, dziesięcioosiowy, o układzie kalenicowym, z wieżą na osi, posiada gładkie elewacje, ożywione jedynie okiennymi opaskami i gzymsem wieńczącym. Pośrodku fasady wieża, występująca w formie płaskiego ryzalitu, ujętego w kompozytowe pilastry.
- Kościół Św. Krzyża (ul. Westerplatte). W wieku XIII zbudowano tu kościół szpitalny, przekazany dla krzyżowców w 1283 r. Budowla obecna została wzniesiona w 1720 r. i przebudowana w stylu klasycystycznym w latach 1865-1868. Jest to budynek jednonawowy z transeptem, nie orientowany, z wieżą od północy. Wnętrze założone na planie krzyża, nakrywa sklepienie krzyżowe bez żeber.
- Kaplica Św. Barbary (ul. Składowa). Została wzniesiona w latach 1500-1501, po czym ulegała kilkakrotnym przebudowom, a w XIX w. rozdzielono wnętrze na trzy kondygnacje. Jest to budowla jednonawowa, murowana z cegły, oskarpowana. Fasadę zachodnią wieńczy gotycki szczyt z umieszczonymi po bokach portalu małymi rzeźbami św. Barbary i Katarzyny z początków XVI w. Od zachodu przylega do niej półkolista basteja z XVI w., zbudowana z kamienia i cegły, ze śladami przebudowy w XVIII w. Przy południowej ścianie zachował się fragment muru obronnego.
- Ewangelicki kościół Pokoju. Został zbudowany po pokoju westfalskim (patrz Jawor) w latach 1656-1658 pod kierunkiem budowniczego wojskowego Albrechta Saebischa, a wykonany przez Andrzeja Kempera. Wzniesiono go na planie krzyża, ze stromym dachem, i prostymi szczytami oraz drewnianą sygnaturką z datą 1831 r., a restaurowano w latach 1958-1960. Dookoła otacza go wieniec kaplic i przybudówek, a od wschodu wieloboczna absyda mieszcząca zakrystię. Konstrukcja kościoła szkieletowa wypełniona cegłą, dach kryty gontem. Skromne elewacje zewnętrzne ożywiają jedynie kamienne epitafia o bogatych formach późnego baroku i rokoka. Wnętrze wypełnione wielokondygnacjowymi emporami i licznymi łożami. Zwraca uwagę bardzo bogaty wystrój rzeźbiarski empor i malowidła na stropach. Ołtarz główny pochodzi z 1752 r., wspaniała ambona z 1729 r., a wielkie organy z lat 1666-1669.
- Na terenie dawnej parafii ewangelickiej, otoczonej odrębnym murem, z główną bramą z 1780 r. zachowały się do chwili obecnej, powstałe w ciągu XVIII w. jeszcze inne budynki: pastorówka, szkoła parafialna, dom nauczycielski i dzwonnica.
- Domy mieszkalne. Całe śródmieście Świdnicy stanowi wspaniały zespół urbanistyczny, stosunkowo mało zniekształcony dziewiętnastowieczną przebudową. Zachowało się wiele domów gotyckich, do których najczęściej dobudowywano w epoce baroku wspaniałe fasady. Między innymi zwracają uwagę renesansowe domy w Rynku: nr 8 - Pod Złotym Człowiekiem, i nr 9 - Pod Złotą Koroną, z zachowaną w całości sienią nakrytą sklepieniem kolebkowym.

Świdnica Polska - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, obecny późnobarokowy wzniesiony w 1749 r., na miejscu budowli wcześniejszej, restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prezbiterium zakończonym trójbocznie i nakrytym sklepieniem kolebkowym. Bogate wyposażenie wnętrza powstało współcześnie z budową obiektu.

Świdnik - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1311 r., obecny wzniesiony w średniowieczu, przebudowany w 1624 r. i w XVIIII w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
- Kościół filialny MB Częstochowskiej, wzniesiony pierwotnie jako kościół ewangelicki w początkach XIX w. Założony na prostokącie z wieżą na osi dłuższej, o wnętrzu rozdzielonym, emporami i zachowanym ołtarzem głównym z końca XVIII w.

Świebodzice - d. woj. wałbrzyskie
- Istniał tu najprawdopodobniej gród obronny, zniszczony w czasie najazdu Tatarów. Na jego miejscu ok. 1290 r. wzniesiono zamek, wokół którego poczęła rozwijać się osada. Prawa miejskie nadał jej w 1337 r. syn Bolka, książę Bernard. W 1344 r. miasto zostało zdobyte przez króla czeskiego Jana w trakcie wojny z księciem świdnickim. O znaczeniu gospodarczym Świebodzic świadczy fakt, że w 1361 r., należały one do piętnastu miast śląskich mających prawo bicia monety. W 1510 r. król czeski Władysław Jagiellończyk sprzedał miasto hrabiemu Hochbergowi i w tej rodzinie pozostawało ono do 1830 r. Największą klęską dla Świebodzic był pożar w 1774 r., po którym ocalały zaledwie niewielkie fragmenty tak, że niemal cała zabudowa miejska pochodzi z tego okresu. Dalszy rozwój miasta nastąpił w XIX w., po wybudowaniu linii kolejowej do Wrocławia w 1843 r. i Wałbrzycha w 1853 r., przyspieszających powstanie zakładów przemysłowych. Ten też, przemysłowy charakter miasta, gwarantuje jego współczesny rozwój.
- Ratusz średniowieczny spłonął w pożarze miasta w 1774 r. Budynek obecny wzniesiono wg planów K. F. Schultza w latach 1779-1781 w stylu klasycystycznym. Jest to budowla murowana, piętrowa z osiowymi ryzalitami, niewielką kwadratową wieżą, nakryta dwuspadowym dachem.
- Mury miejskie zostały wzniesione w okresie średniowiecza w 2. poł. XIV w., Rozdzielały je baszty i trzy bramy: Świdnicka, Dolna - Strzegomska i Górna - Bolkowska. Likwidację obwarowań rozpoczęto od 1809 r. i obecnie zachowały się jedynie fragmenty murów kamiennych w południowo-zachodniej części miasta.
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1228 r., wzniesiony na przełomie XIII i XIV w,, przebudowany w 1616 r., odbudowany po pożarze w 1774 r., restaurowany w latach 1811-1821. Jest to budowla orientowana, murowana z cegły, z prostokątnym dwuprzęsłowym prezbiterium, trzyprzęsłową nawą i wieżą od zachodu. Wnętrze nawy nakryte sklepieniem lustrzanym wspartym na czterech kolumnach zachowało skromne wyposażenie pochodzące z 2. poł. XVIII w.
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, wzniesiony pierwotnie jako kościół ewangelicki w latach 1776-1779 wg projektów F. K. Schultza. Murowany, założony na planie krzyża z wieżą od zachodu, o wnętrzu rozdzielonym dwupiętrowymi kondygnacjami empor z kolumnami wspierającymi sklepienie lustrzane. Zachował wyposażenie współczesne okresowi powstania obiektu.
- Kościół filialny Św. Franciszka z Asyżu (pierwotnie w miejscowości Pełcznica), wzmiankowany w 1228 r., wzniesiony na przełomie XIII i XIV w., przebudowany częściowo w XV w., restaurowany w 1891 r., remontowany w 1969 r. Orientowany, murowany z kamienia z dwuprzęsłowym, prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Nad nawą płaski strop, zaś nad prezbiterium sklepienie krzyżowo-żebrowe wsparte na konsolkach. Zachował we wnętrzu gotyckie sakramentarium z 1352 r., późnorenesansową ambonę z początków XVII w., barokowy ołtarz główny, a na ścianach gotyckie malowidła z 1. poł. XIV i początków XVI w. (odkryte i konserwowane od 1969 r.). Zwraca również uwagę rzeźba Tronującej Madonny z Dzieciątkiem umieszczona we wnęce w ścianie kruchty.
- Ruiny pałacu późnobarokowego, wzniesionego w XVIII w., zniszczonego w XIX w. Było to założenie murowane, prostokątne, dwukondygnacjowe, które obecnie zatraciło już część podziałów wewnętrznych.

Świecie - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku wzniesionego z kamienia na skalistym wzgórzu, w początkach XIV w, przez księcia świdnicko-jaworskiego Bernarda, w celu obrony tzw. okręgu Kwisy. Przebudowywany po pożarach w 1527 r. i w XVIII w., od 1827 r. pozostaje w ruinie. Zachowane fragmenty wskazują, że posiadał on czworobocany układ z fosą, wewnętrznym dziedzińcem i śladami podziałów wewnętrznych.
- Kościół filialny Serca Jezusowego, wzniesiony w 1645 r., na miejscu budowli wcześniejszej, wymienianej w 1346 r. Orientowany, murowany z kamienia, na planie czworobocznym z wieloboczną absydą od wschodu, o trzynawowym halowym korpusie nakrytym stropem kasetonowym, o polach ozdobionych portretowymi przedstawieniami przodków Chrystusa. Wnętrze wypełniają kondygnacje empor o balustradach ozdobionych przedstawieniami scen ze Starego i Nowego Testamentu. Na ścianach zewnętrznych zachowały się nagrobki z lat 1572-1612.
- Obok na cmentarzu, murowana kaplica grobowa z 1736 r.

Świerki - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany jako kaplica w 1483 r., obecny barokowy wzniesiony ok. 1748 r., restaurowany w 1929 i w 1964 r. Murowany, jednonawowy z węższym, kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą i wieżą od frontu. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami zachowało obok barokowego wyposażenia z poł. XVIII w., gotycką rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1480 r.

Świerzawa - d. woj. jeleniogórskie
- Osada powstała obok obronnego zaniku nad Kaczawą. Do godności miasta podniósł ją w 1296 r. książę świdnicki Bolko Surowy, równocześnie przyczyniając się do jego rozbudowy. On to najprawdopodobniej ufundował tu pierwszy kościół parafialny. Jednakże ok. połowy XIV w., wskutek licznych strat spowodowanych częstymi powodziami, przeniesiono miasto na nowe miejsce - na południe od poprzedniego. Nie odgrywało ono właściwie żadnej roli w dziejach dzieląc polityczne losy z księstwem świdnickim.
- Ruiny zamku położonego w Starej Kraśnicy. Najprawdopodobniej istniał tu zamek, zbudowany nad Kaczawą przez Bolka I. W 1369 r. wymieniany był burgrabia zanikowy, jednakże obecnie po zaniku tym nie pozostały żadne ślady. Obok miasta wznoszą się ruiny późnorenesansowego dworu obronnego. Zbudowany ok. 1620 r., przebudowany w XIX w., zniszczony w 1945 r., reprezentuje prostokątne założenie z renesansowymi obramieniami okien i portalem na osi. Wnętrze sieni nakrywały sklepienia kolebkowe, pokryte geometryczną dekoracją stiukową. Budynek otaczały, obecnie częściowo zachowane, mury obronne z kolistymi bastejami na narożnikach i wspaniałą bramą wjazdową.
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1381 r., posiada prezbiterium wzniesione w 2. poł. XIV w., korpus zaś nawowy z XV w., restaurowany w XIX w. Jest to budowla orientowana, murowana z kamienia, trzynawowa, o układzie pseudobazylikowym, z jednonawowym prezbiterium zakończonym poligonalnie. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Od północy i zachodu zachowały się dwa bogato rzeźbione portale gotyckie.
- Kościół cmentarny Św. Jana i Katarzyny, wzniesiony przed połową XIII w. w stylu romańskim, powiększony o wieżę zachodnią w początkach XVI w., restaurowany w XVII w., remontowany w 1959 r. Orientowany, murowany z kamienia łamanego, jednonawowy, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą, z zakrystią od północy. Posiada prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, spływającym na przyścienne kolumienki. Nad nawą drewniany strop wsparty dwoma drewnianymi słupami. W ścianie zachodniej i w oknach absydy bogato rzeźbiona kamieniarka o motywach późnoromańskich. We wnętrzu szereg kamiennych nagrobków i epitafiów z XVI-XVII w.

Święta Katarzyna - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Katarzyny, wzmiankowany w 1257 r., późnoromański, wzniesiony w 2. poł. XIII w., powiększony o wieżę i zakrystię w XV w., przebudowany (wydłużenie prezbiterium i sklepienia) po zniszczeniu w 1720 r., restaurowany w 1912 r., częściowo zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1947-1949. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z długim trzyprzęsłowym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami.
- Cmentarz kościelny otacza ceglany mur oskarpowany, z zachowanymi prostokątnymi strzelnicami szczelinowymi, wzniesiony w 1. poł. XVII w.

Święty Marek - d. woj. kaliskie
- Kościół filialny Św. Marka, barokowy, wzniesiony w 1660 r., zwieńczony sygnaturką w XVIII w., remontowany w 1848 r. i w latach 1932-1934. Drewniany o konstrukcji słupowej, jednonawowy, z węższym zakończonym trójbocznie prezbiterium, nakryty dachem mansardowym. Zachował we wnętrzu trzy póżnogotyckie rzeźby z ok. 1500 r., póżnorenesansowy ołtarz i ambonę z ok. 1620 r.

Świny - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku położonego na skalistym cyplu, usytuowanego prawdopodobnie na miejscu pierwotnego grodu kasztelańskiego, wymienianego już w 1155 r. W połowie XIII w. książę świdnicki Bolko przeniósł ośrodek administracyjno-wojskowy do nowo założonego pobliskiego Bolkowa, a Świny przeszły w ręce prywatne rycerskiego rodu Świnków. Oni to zapewne w poł. XIV w. wznieśli potężną, wielopiętrową wieżę mieszkalną otoczoną murem. Dalszą rozbudowę warowni przeprowadzono w XV w. przez wzniesienie nowego dwuszczytowego domu oraz muru z bramą. Dalsza rozbudowa nastąpiła w XVI w. Z tego okresu pochodzi renesansowy wykusz przy wieży i ślady sgraffitowej dekoracji. W początkach XVII w. wzniesiono nowy pałac z kolistymi wieżami na narożnikach, do którego prowadził zwodzony most. Całość terenu otrzymała nowe romboidalne fortyfikacje z niewielkim bastionem od północy. Zapewne w tym też czasie ufortyfikowano teren podzamcza, gdzie obok resztek murów zachował się również trójkątny bastion ziemny (na południowy wschód od zamku). Opuszczony w 1769 r. zamek stopniowo popada w ruinę konserwowaną kolejno w latach 1931, 1936, 1962-1964.
- Kościół filialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1318 r., w obecnej formie wzniesiony ok. 1570 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od zachodu oraz dostawionymi wąskimi pomieszczeniami od północy. Wnętrza, nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, zachowały wyposażenie z końca XVI w.; m.in. malowane stalle, nagrobki rodziny Świnków z XVI w. oraz epitafium Jana Zygmunta Świnki (zm. 1664).

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   Ś