Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   S



Sadków Duży - d. woj. wrocławskie
- Pałac wzniesiony w stylu barokowym ok. 1774 r., przebudowany ok. 1894 r. Prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami.
- Obok oficyna pałacowa i spichlerz, pochodzące z XVIII w., murowane, nakryte dachami łamanymi.
- Kościół filialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1316 r. Obecny wzniesiony zapewne w 1. poł. XVII w., remontowany w XIX w. i w 1963 r. Drewniany na kamienno-ceglanej podmurówce, orientowany, jednonawowy z węższym trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym drewnianym stropem, podpartym w nawie centralnym słupem z zastrzałami. Wyposażenie barokowe z XVII i XVIII w. oraz gotycka rzeźba św. Barbary z XV w.
- Obok wolno stojąca, drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej pochodząca z pocz. XIX w.

Sadlno - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1240 r. Obecny barokowy wzniesiony w latach 1754-1758. Orientowany, murowany, jednonawowy z trójbocznie zakończonym prezbiterium z wieżą od zachodu. Wnętrze nakryte dwuprzęsłowym sklepieniem kopulastym na gurtach ozdobionym iluzjonistyczną polichromią pochodzącą z poł. XVIII w. Pozostałe wyposażenie rokokowe z 2. poł. XVIII w.

Sady - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1318 r. Obecny wzniesiony w 1. poł. XIV w., powiększony w XVIII w. Od końca XIX w. pozostawał w ruinie, odbudowany w 1900 r. Orientowany, murowany na prostokącie z wieżą od południa i prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem, krzyżowo-żebrowym. Zachował na ścianach szereg całopostaciowych nagrobków z XVI i XVII w.

Sady Górne - d. woj. jeleniogórskie
- Zbór ewangelicki wzniesiony w 1781 r. Założony na prostokącie, bezwieżowy, nakryty dachem łamanym, zachował we wnętrzu kondygnacje empor.

Samotwór - d. woj. wrocławskie
- Pałac klasycystyczny, wzniesiony w latach 1776-1781, wg projektu K. Gotharda Langhansa, restaurowany w 1919 i 1963 r. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami. Osie dłuższych elewacji akcentują ryzalitowe portyki o czterech kolumnach podtrzymujących belkowanie i trójkątny przyczółek. Od północy owalny salon z jońskimi kolumnami dźwigającymi belkowanie i płaską kopułę.

Sędzimirów - d. woj. legnickie
- Kościół filialny, wzmiankowany w 1399 r. Obecny barokowy wzniesiony w latach 1726-1728, powiększony o wieżę w 1730 r. Murowany, na planie krzyża z krótkimi ramionami bocznymi i wieżą przy fasadzie frontowej, zachował we wnętrzu barokowy ołtarz z 1671 r. wykonany przez stolarza Pankratiusa z Jeleniej Góry.

Sędziszowa - d. woj. jeleniogórskie
- Wieża mieszkalna wzniesiona w średniowieczu, obecnie w obrębie zabudowań dworskich. Murowana z kamienia na planie prostokąta o czterech kondygnacjach, pierwotnie otoczona była wałem i fosą z wodą. Zachowała w przyziemiu salę nakrytą sklepieniem gwiaździstym. W pocz. XVII w. dostawiono do niej budynek dworu z późnorenesansowym portalem z datą 1603, całość ponownie przebudowano w XVIII w., a remontowano w 1962 r.
- Ruiny kaplicy Św. Katarzyny stanowią pozostałość po wzniesionej tu ok. poł. XIII w. późnoromańskiej budowli jednonawowej. Obecnie zachowała się jedynie część zachodniej ściany szczytowej i fragmenty ściany południowej.

Siciny - d. woj. leszczyńskie
- Pałac wzniesiony ok. połowy XVIII w., wg projektu Marcina Franza, jako grangia lubiąskiego klasztoru Cystersów, remontowany w 1962 r. Murowany, założony na prostokącie, trzytraktowy, dwukondygnacjowy z płytkimi ryzalitami akcentowanymi podziałem pilastrowym. Zachował w sali na piętrze freski warsztatu Bentuma przedstawiające scenę fundacji przez księcia Henryka II kościoła i pałacu.
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1289 r. Obecny barokowy wzniesiony wg projektu Marcina Franza w latach 1736-1740, restaurowany w 1969 r. Skromna bryła zewnętrzna z kwadratową wieżą zupełnie nie zapowiada wspaniałego wnętrza o jednonawowym założeniu z wprowadzeniem krótkich ramion transeptu oraz kopuły w centrum. Bogate póżnobarokowe wnętrze wraz z rzeźbionymi ołtarzami jest dziełem rzeźbiarza F. Mangolda, sklepienia zaś pokrywają freski szkoły Bentuma.
- Wiatrak koźlak, drewniany o konstrukcji słupowej, szalowany deskami, pochodzi z końca XVIII w.

Siedlce - d. woj. legnickie
- Pałac barokowy z ok. 1730 r. wg proj. Marcina Frantza, wzniesiono na murach rezydencji renesansowej, częściowo przebudowany w XIX w., zniszczony w 1945 r., został zabezpieczony w 1960 r. Założony na czworoboku z ryzalitami środkowymi i krótkimi bocznymi skrzydłami, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami łamanymi z lukarnami. Ryzality podzielone pilastrami podtrzymującymi gzyms i mur attykowy zwieńczony alegorycznymi rzeźbami.
- Kościół filialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1335 r. Obecny wzniesiony w 1372 r., powiększony w XV w., rozbudowany w 1534 r., częściowo przebudowywany w XVIII w., restaurowany w 1872 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z prostokątnym prezbiterium nakrytym trójdzielnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą renesansowy strop kasetonowy z 1. poł. XVII w., ambona z 1597 r. i dziewięć nagrobków z lat 1535-1695.
- Obok drewniana, wolno stojąca dzwonnica z XIX w.

Siedlęcin - d. woj. jeleniogórskie
- Wieża mieszkalna rycerska, położona na wzniesieniu, niegdyś otoczona wodą. Zbudowana z kamienia na planie prostokąta, dwuprzestrzenna, obecnie czterokondygnacjowa, podpiwniczona, była pierwotnie otoczona murem kamiennym. Wieża ta, wzniesiona zapewne na pocz. XIV w., posiadała czwartą kondygnację, dobudowaną w XV w., o czym świadczą zachowane nad trzecią kondygnacją ślady blank osłaniających pierwotny ganek, restaurowana w XIX w., remontowana była w 1957 i 1968 r. Na elewacjach zachowała gotycki portal wejściowy i okno z fragmentem laskowań. We wnętrzu w sali na trzecim piętrze zachowały się malowidła ścienne o tematyce rycerskiej i religijnej, pochodzące z czterdziestych lat XIV w., jako jeden z nielicznych przykładów ówczesnych malowideł świeckich o tak wysokim poziomie artystycznym.
- Obok zachowała się oficyna mieszkalna z końca XVIII w. Prostokątna z bocznymi płytkimi ryzalitami, dwutraktowa z sienią na osi, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym.
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, gotycko-barokowy wzmiankowany w 1399 r., wzniesiony w pocz. XVI w., przebudowany w XVII i XVIII w., remontowany w latach 1915 i 1958. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu i dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował dwa ostrołukowe portale z okuciami na drzwiach drewnianych i barokowe ołtarze z XVIII w.
- Kościół filialny NMP, pierwotnie zbór ewangelicki, wzniesiony w latach 1780-1782 wg projektów architekta Isemera. Założony na prostokącie o wnętrzu nakrytym kolebką wspartą na dwóch rzędach filarów dźwigających trzy kondygnacje empor, zachował wyposażenie pochodzące z okresu budowy.

Siemisławice - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny gotycki wzniesiony został w 1445 r. Obecny późnorenesansowy wzniesiono ok. 1609 r., restaurowano w 2. poł. XIX w. Założony na prostokącie z czworoboczną wieżą na osi mieszczącą klatkę schodową, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym. Wnętrza parteru nakryte sklepieniami ozdobionymi ornmentem okuciowym. W wieży dwuprześwitwy bogaty portal renesansowy z 1609 r., a na elewacjach fragmenty geometrycznej dekoracji sgraffitowej.
- Kościół filialny Św. Antoniego, wzmiankowany w 1335 r. Obecny barokowy wzniesiony w latach 1729-1733. Jednonawowy z węższym prezbiterium, nakryty sklepieniem kolebkowym, z małą wieżyczką wynikającą z wklęsło-wypukłej elewacji zachodniej. Zachował barokowe wyposażenie wnętrza, współczesne budowie kościoła.

Sieniawka - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzniesiony w 1660 r., gruntownie przebudowany w 1794 r. Jednonawowy z niewyodrębnionym prezbiterium zamkniętym trójbocznie i wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu rokokowy, drewniany ołtarz i kamienną chrzcielnicę zapewne z XVII w., a na zewnątrz kamienne epitafia z XVII i XVIII w.

Sieniawka - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór pierwotnie obronny, w obecnej postaci wzniesiony wg daty na portalu w 1678 r., restaurowany w XIX w., ostatnio remontowany w 1968 r. Założony na prostokącie o konstrukcji szkieletowej z częściowo. murowanym parterem, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty wysokim dwuspadowym dachem gontowym,

Sienna - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół barokowy wzniesiony w 2. poł. XVIII w., przebudowany w XIX w. Murowany, salowy z półkoliście zakończonym, niewyodrębnionym prezbiterium, nakrytym sklepieniem kolebkowym, zwieńczony ośmioboczną sygnaturką na dwuspadowym dachu.

Sieroszów - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w latach 1703-1710, przebudowany w XIX w., remontowany w 1964 r. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym, zachował sklepione kolebką pomieszczenia parteru i stylowe portale kamienne.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1356 r. W obecnej formie wzniesiony w latach 1747-1749, przy zachowaniu wieży z poprzedniego założenia z 1601 r., restaurowany w 1935 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi z lunetami.

Sierpnice - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór barokowy, wzniesiony w latach 1775-1776, przebudowany w XIX w. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, kryty dachem mansardowym, zachował jedynie stylowe kamienne portale i obramienia okien.
- Obok wznoszą się zabudowania gospodarcze i mieszkalne z 2. poł. XVIII w. o skromnej szacie architektonicznej.
- Kościół filialny MB Śnieżnej, wzmiankowany w 1399 r. Obecny wzniesiony w latach 1548-1564 drewniany, powiększony o murowaną wieżę w 1785 r. Wnętrze salowe, prostokątne z dobudówką od północy, nakryte wysokim gontowym dachem, całość otoczona podcieniami tzw. "sobotami". We wnętrzu zachowane cześć gotyckich rzeźb drewnianych z XV w., barokowe: ambona, chrzcielnica i prospekt organowy z końca XVII w.

Skała - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac obecny wzniesiony na przełomie XVIII i XIX w. na obszarze średniowiecznego zamku książęcego z XIV w., który ustąpił miejsca budowli w stylu gotyckim z 1513 r. Jest to budowla trzyskrzydłowa, trzykondygnacjowa, nakryta dachami dwuspadowymi z lukarnami o sklepionych pomieszczeniach w parterze.
- Obok zachowana oficyna pałacowa, współczesna czasem powstania budynkowi głównemu.

Skałka - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Marii Magdaleny, wzmiankowany w 1426 r., nakryty sklepieniem w 1488 r., przebudowany (prezbiterium) w 1696 r., powiększony o przęsło nawy i wieżę zachodnią w 1746 r., restaurowany w 1904 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z prostokątnym, zakończonym trójbocznie prezbiterium i wieżą od zachodu wprowadzoną do wnętrza nawy. Prezbiterium i dwa wschodnie przęsła nawy nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym. dalsze zachodnie kolebką z lunetami. Wystrój barokowy z poł. XVIII w., a na ścianie dwie płyty nagrobne z 1589 i 1605 r.

Skrzynka - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1360 r. Pierwotny wzniesiony zapewne w średniowieczu, obecny gruntownie przebudowany w baroku w poł. XVIII w. Orientowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. We wnętrzu barokowy rzeźbiony ołtarz główny z ok. 1640 r.

Sławnikowice - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac klasycystyczny, pochodzący z przełomu XVIII i XIX w. Założony na prostokącie, dwukondygnacjowy, o fasadach dłuższych akcentowanych kolumnowymi portykami.
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1346 r. Obecny wzniesiony w 1776 r., przypuszczalnie przy wykorzystaniu budowli wcześniejszej. Murowany, jednonawowy, czteroprzęsłowy z prosto zakończonym prezbiterium, zachował we wnętrzu dziesięć kamiennych epitafiów z XVII i XVIII w.
- Obok kaplica grobowa Frombergów wybudowana w 1733 r., nakryta dachem mansardowym, o narożach akcentowanych pilastrami.

Słup - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1210 r. Wzniesiony w średniowieczu, w obecnej formie został gruntownie przebudowany w XVIII w., restaurowany w 1958 r. Jest to budowla murowana, jednonawowa, nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, ozdobionym malowidłami ze scenami z legend z życia świętych. We wnętrzu zachowana chrzcielnica z XVIII w. oraz całopostaciowy nagrobek z 1555 r.
- Na cmentarzu póżnogotycka kaplica (kostnica) z XVI w., obok niej druga - późnobarokowa z 1742 r., oraz trzy kamienne krzyże pokutnicze. Całość cmentarza otoczona kamiennym murem z zachowanymi strzelnicami, pochodzącym z 1. poł. XVII w.

Słupice - d. woj. wrocławskie
- Dwór pierwotny wzniesiony w ok. 1563 r., przebudowany w XVIII w., restaurowany w XIX i XX w. Murowany, dwuskrzydłowy, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym, zachował w pomieszczeniach parteru część sklepień kolebkowych.

Służejów - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny wzniesiono jako renesansową rezydencję ok. 1600 r., restaurowany w XVIII w., remontowany w 1801 r., powiększony został o nowe skrzydła w 1935 r. Część zabytkowa obejmuje czworoboczną wieżę z renesansowym portalem wejściowym oraz skrzydło zachodnie, dwutraktowe, dwukondygnacjowe z zachowaną pierwotną klatką schodową.
- Kaplica pomocnicza Wniebowzięcia NMP, klasycystyczna wzniesiona w 1805 r. Murowana, prostokątna, nakryta dachem czterospadowym z ośmioboczną sygnaturką z cebulastym hełmem.

Smogorzów - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1295 r. Barokowy, wzniesiony w latach 1700-1702, poważnie zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1956-1958. Murowany, prostokątny, z wieżą od zachodu, bez wydzielonego prezbiterium, o wnętrzu nakrytym czteroprzęsłowym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach spływających na przyścienne pilastry. Zachował część wyposażenia barokowego z XVIII w.

Smolec - d. woj. wrocławskie
- Ruiny zamku wzniesionego w stylu renesansowym ok. 1523 r. na wcześniejszych fragmentach, przebudowanego w XVIII i XIX w., zrujnowanego w 1945 r. Był on murowany na planie czworoboku, dwukondygnacjowy z prostokątną wieżą od wschodu, położony na wyspie otoczonej fosą z wodą.

Smolna - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Podwyższenia Krzyża Św., zachował wieżę z gotyckiego kościoła z XV w., do którego dobudowano obecny obiekt w końcu XIX w., restaurowany w 1964 r. Jest to budowla murowana, jednonawowa z prostokątnym prezbiterium z zachowaną od zachodu pierwotną wieżą czworoboczną, oskarpowaną diagonalnie, zwieńczoną neogotyckim hełmem.

Snowidza Dolna - d. woj. legnickie
- Kościół filialny wzmiankowany w 1318 r. Obecny wzniesiono ok. 1400 r., przebudowano w XVIII w., restaurowano w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z prostokątnym oskarpowanym diagonalnie prezbiterium i wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu: późnośredniowieczną chrzcielnicę kamienną z XVI w., barokowy ołtarz główny z pocz. XVIII w. oraz trzy nagrobki z XVI i XVII w.

Sobieszów - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku Chojnik, położonego na górze granitowej na przedgórzach Karkonoszy. Zamek przypuszczalnie został zbudowany przez Bolka II, księcia świdnicko-jaworskiego, w latach 1353-1364. Założono go na planie wydłużonego czworoboku, z okrągłą wieżą w narożniku południowo-zachodnim, naprzeciw której umieszczono budynek mieszkalny. Od 1393 r. zamek znalazł się w rękach Schaffgotschów, którzy w tymże roku ufundowali kaplicę zamkową w postaci wykusza nad bramą. Dalsza przebudowa przyniosła powiększenie zamku o niewielki dziedziniec założony przed bramą i otoczony murem zewnętrznym. Zamek rozwijał się w kierunku północno-wschodnim, gdzie powstał nieregularny dziedziniec z okrągłą wieżą więzienną i budynki dla załogi; pośrodku dziedzińca postawiono kamienny, do dziś zachowany pręgierz. Od północnego zachodu zbudowano jeszcze jeden dziedziniec ze stajniami, a od północy w. połowie XVI w. wzniesiono wielką basteję. W 1648 r. zamek ponownie ufortyfikowano, jednakże od czasu pożaru w 1675 r. pozostał on trwałą ruiną, konserwowaną ostatnio w 1965 r.
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1380 r. Obecny wzniesiono w latach 1778-1782, restaurowano w 1961 r. Późnobarokowy, założony na prostokącie z kwadratowym prezbiterium, w całości nakryty pozornym sklepieniem kolebkowym z lunetami, zachował rokokowe wyposażenie z 1785 r. związane z warsztatem Augustyna Wagnera z Jeleniej Góry.
- Obok wznosi się wieża dzwonnicza stanowiąca pozostałość kościoła pierwotnego, wzmiankowanego w 1380 r., przebudowywanego w latach 1590 oraz 1647 i w końcu XVIII w.
- Dom ul. Cieplicka 58 (dawna pastorówka), wzniesiony w osiemdziesiątych latach XVIII w. Czworoboczny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym łamanym z lukarnami.

Sobin - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1376 r., obecny wzniesiony w końcu XIV w., przebudowany w XVIII w. Orientowany, murowany, salowy z niewydzielonym zakończonym wielobocznie prezbiterium, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu gotycki rzeźbiony tryptyk z ok. 1520 r. ze sceną Zaśnięcia NMP oraz pozostałe wyposażenie barokowe z pocz. XVIII w.

Sobocisko - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1335 r. Obecny gotycki wzniesiony w 1. poł. XIV w., częściowo przebudowany w 1708 r., zniszczony w 1945 r., odbudowany w latach 1959-1961. Orientowany, murowany, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu, w całości oskarpowany. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz z 2. poł. XVIII w., a na cmentarzu dwa kamienne krzyże pokutnicze.

Sobota - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny kościoła wzmiankowanego w 1318 r., wzniesionego ok. poł. XV w., restaurowanego w 1571 i 1701 r., zniszczonego w 1945 r. Była to budowla orientowana, murowana, jednonawowa z kwadratowym prezbiterium - pierwotnie nakrytym sklepieniem sieciowym z żebrami ozdobionymi dekoracją stiukową. Na ścianach zachowało się siedem całopostaciowych nagrobków z lat 1584-1611.

Sobótka - d. woj. wrocławskie
- Miejscowość ta, wymieniana już w 1148 r. jako osada targowa, była pierwotnie związana z głównym ośrodkiem kultu pogańskiego Słowian na Ślęży. W czasach późniejszych była to osada przy grodzie kasztelańskim, a następnie stanowiła własność klasztoru kanoników regularnych z Wrocławia. Charakter handlowy zadecydował o jej rozwoju historycznym i kształcie założenia. Jako osada służebna dla klasztoru augustiańskiego otrzymała prawa miejskie dopiero w 1. poł. XIV w., odnowione następnie w 1399 r. Liczne pożary miasta na przestrzeni wieków nie osłabiły jego żywotności; upadek gospodarczy nastąpił dopiero w 2. poł. XIX w. Jako osada targowa miasto przybrało kształt owalu, którego środek zajął bardzo wydłużony rynek w formie rozszerzenia zasadniczego traktu komunikacyjnego. Obecnie wnętrze tego placu zostało zabudowane nieregularnie, zaciemniając nieco obraz założenia. W mieście nie zachowały się ślady obwarowań, a wiadomości o istnieniu bram miejskich bynajmniej nie wyjaśniają tego zagadnienia.
- Kościół parafialny NMP i Św. Jakuba. Wiadomości o nim pochodzą z 1250 r., przeprowadzone w 1948 r. badania odkryły kościół romański z przełomu XII i XIII w. Przebudowano go w 1500 r. w stylu gotyckim a następnie odbudowano po pożarze w 1739 r. w stylu barokowym. Wieżę zachodnią nadbudowano w latach 1855-1857, całość uległa zniszczeniu w 1945 r. i została odbudowana w latach 1955-1957. Odkryte fragmenty romańskie wskazują, że pierwotna budowla była trzynawową bazyliką z kwadratowym prezbiterium zamkniętym absydą. Obecnie jest to zbarokizowana trzynawowa bazylika gotycka z krótkim prezbiterium zakończonym trójbocznie, z wieżą od zachodu. Wnętrze czteroprzęsłowe nakrywa sklepienie kolebkowe na gurtach. Zachowała się w nim znaczna część barokowego wystroju z 1. poł. XVIII w., a na zewnętrznej skarpie wmurowany kamienny lew romański z XII w.
- Kościół Św. Anny, pierwotnie cmentarny, wzniesiony został w poł. XIV w., rozbudowany w latach 1498-1546, restaurowany ok. 1725 r. Orientowany, murowany z kamienia i cegły, jest budowlą halową, trzynawową, czteroprzęsłową. Wydłużone prezbiterium zakończone jest trójbocznie i nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, nawy zaś płaskim drewnianym stropem. We wnętrzu zachowały się cztery póżnogotyckie rzeźby z ok. 1500 r., oraz fragmenty barokowego wystroju z 1. poł. XVIII w.
- Obok kościoła zachowała się kamienna rzeźba prahistoryczna, tzw. mnich lub grzyb, a przy niej kamienny lew z XII w.
- Dom ul. Armii Czerwonej 19, renesansowy, z 1568 r., restaurowany w 1748 r., adaptowany w latach 1959-1962 na Muzeum Slężańskie. Murowany, ustawiony kalenicowo do ulicy, dwukondygnacjowy, o wnętrzu czterotraktowym. W fasadzie przesunięta od osi duża sień sklepiona krzyżowo, z przejazdem na dziedziniec wewnętrzny.

Sokolec - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku górskiego. Wymieniany po raz pierwszy w 1364 r., w 1372 r. został oddany w lenno rycerzowi z dworu księżnej Agnieszki. Zniszczony podobno już w 2. poł. XV w., jako zupełna ruina był wymieniany w 1668 r. Obecnie zachowały się niewielkie fragmenty murów kamiennych, otaczających mały wewnętrzny dziedziniec.

Sokołowiec - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Jadwigi wzniesiony został ok. poł. XIII w., przebudowany w XVIII w., odbudowany po pożarze w 1848 r. Orientowany, jednonawowy, z wyodrębnionym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą, z dostawioną od zachodu wieżą. Zachowany portal zachodni o ostrołukowej archiwolcie, wykazuje formy przejściowe romanizmu w gotyk. Wyposażenie wnętrza barokowe z XVIII w., a obok niego zachowana rzeźba Madonny z 1. poł. XV w.

Solna - d. woj. wrocławskie
- Ruiny dworu pierwotnie renesansowego z 1614 r., przebudowanego w XVIII w., zniszczonego w 1945 r. Murowany na planie prostokąta zachował obecnie w północno-wschodnim narożniku ośmioboczną wieżę i ślady sklepień kolebkowych.

Solniki Wielkie - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1335 r. Gotycki wzniesiony w XV w., powiększony o wieżę w 1864 r., przebudowany w 1888 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym prostokątnym prezbiterium, oskarpowanym diagonalnie na narożach, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz z 2. poł. XVIII w.

Sosnowa - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Matemusa, barokowy zbudowany w 1799 r, Murowany, Jednonawowy z trójboczną absydą prezbiterium i czworoboczną wieżą z cebulastym hełmem. Wnętrze, nakryte sklepieniami żaglastymi na gurtach spływających na przyścienne pilastry, zachowało barokowe wyposażenie z XVIII w.

Sosnówka - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Najświętszego Serca Jezusa, wzmiankowany w 1318 r. Obecny późnobarokowy wzniesiony w 1796 r. Jednonawowy z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym prezbiterium w całości nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz główny z 2. poł. XVIII w., klasycystyczną ambonę oraz szereg epitafiów z XVIII w.
- Kościół filialny NMP, wzniesiony w latach 1818-1820 jako kościół ewangelicki, restaurowany w 1957 r. Murowany, prostokątny. z dostawioną czworoboczną wieżą, o wnętrzu salowym rozdzielonym dwoma rzędami filarów podtrzymujących dwie kondygnacje empor.

Sosnówka Górna - d. woj. jeleniogórskie
- Kaplica Św. Anny (Góra Grabowiec), wymieniana w 1366 r. jako znajdująca się obok cudownego źródła. Obecna barokowa wzniesiona ok. 1719 r. Założona na elipsie o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, wspartym na przyściennych filarach o kompozytowych kapitelach.

Sośnica - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Podwyższenia Krzyża Św., wzmiankowany w 1244 r. Wzniesiony w końcu XIII w., przebudowany (nawa) w 1487 r., powiększony: o wieżę w 1504 r., o kaplicę południową w 1619 a o północną w 1776 r. Jest to obecnie budowla orientowana, murowana z cegły i kamienia, z korpusem dwunawowym nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem, krzyżowo-żebrowym wspartym na środkowym filarze, z prostokątnym prezbiterium i kwadratową wieżą od zachodu. We wnętrzu zachowana kamienna chrzcielnica z 1580 r., pozostałe wyposażenie barokowe z pocz. XVIII w., w tym czternaście obrazów (7 radości i 7 boleści MB) pędzla J. H. Kinasta i jego syna J. Karla z 1779 r., a na ścianach szereg nagrobków i epitafiów z 2. poł. XVI i XVII w.

Spalona - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Chrystusa Króla, wzmiankowany w 1335 r. Wzniesiony na przełomie XV i XVI w., przebudowany ok. 1725 r. i w XIX w., restaurowany w 1964 r. Murowany, jednonawowy z niesymetrycznie ustawionym, wyodrębnionym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym. sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu barokowy ołtarz z końca XVII w., renesansową ambonę z 1607 r., kamienną chrzcielnicę z 1584 r., póżnorenesansowe empory, malowany plafon nad nawą (1725 r.) oraz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z lat 1516-1517 i dwa przyścienne grobowce z 1727 i 1747 r.

Spytków - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac zbudowany w 1756 r., przebudowany w 1822 r. Założony na czworoboku z silnie występującymi na dwóch narożach ryzalitami, dwukondygnacjcwy, nakryty dachem łamanym.

Srebrna Góra - d. woj. wałbrzyskie
- Pierwotna osada powstała jako osiedle górnicze, związane z kopalniami srebra. Pierwsze przywileje dla miejscowych górników zostały nadane w 1331 r. Zniszczone podczas wojen husyckich osiedle i kopalnia odbudowały się szybko i w 1536 r. otrzymały prawa miejskie od księcia ziębickiego. Okres rozwoju przerwała wojna trzydziestoletnia, która ostatecznie położyła kres górnictwu. Mieszkańcy zaczęli zajmować się tkactwem i handlem suknem. W 1742 r. Srebrna Góra dostała się pod panowanie pruskie i Fryderyk II wzniósł tu silną twierdzę, stanowiącą ogniwo w łańcuchu twierdz: Świdnica - Kłodzko - Nysa - Koźle. Projekt twierdzy opracował w 1764 r. pułkownik Regeler, a budowa trwała od 1765 do 1777 r. Od tej chwili miasto przybrało charakter wojskowy, a zajęcia ludności nastawiono na obsługę twierdzy. Oblegały ją - zresztą bezskutecznie - tylko jeden raz wojska francuskie i wtedy od ognia artylerii zniszczono miasto. W 1867 r. ostatecznie skasowano twierdzę jako niepotrzebną, nadając jej funkcję więzienia dla członków wolnościowych organizacji "Młodych Niemiec" a później działaczy międzynarodowego ruchu robotniczego. W okresie II wojny światowej mieścił się tutaj oficerski obóz karny - Oflag VIII B - dla jeńców polskich.
- Twierdza położona na szczytach gór otaczających Przełęcz Srebrnogórską składa się z sześciu fortów, tworzących system obronny. Główny trzon stanowi zespół bastionów z donżonem w środku. Fosy wykuto w skale, a wały wzniesiono z kamienia i rumowiska z wewnętrznymi kazamatami. Całość oblicowano kamieniem z czerwonymi ciosami na narożach. Ozdobniejsza jest brama główna donżonu, odcinkowa z profilowaną opaską, ze zwornikiem ozdobionym rzeźbą orła pruskiego i kartuszem z inicjałami króla "F R". Na północnym wschodzie znajduje się fort najbardziej wysunięty w kierunku miasta - tzw. "Fort Rogowy", broniący drogi dojazdowej do twierdzy. Składa się z silnego bastionu połączonego systemem wałów z trzonem głównym. Po przeciwległej stronie przełęczy i drogi wznosi się samodzielny fort "Ostróg" o pełnym wyposażeniu, stanowiący odrębną całość, przeznaczoną do zamykania ogniem artylerii drogi przez przełęcz. W kierunku północno-zachodnim ciągnie się pas umocnień połączonych krytym korytarzem, wzdłuż którego wzniesiono cztery oddzielne forty. Końcowy - najsilniejszy - posiada konstrukcję zbliżoną do głównego trzonu. Ponad nim, dalej na południowy zachód góruje zespół umocnień mieszczących dwie działobitnie dla artylerii.
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła. Obecny barokowy został wzniesiony w latach 1729-1731, przebudowany w 1807 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z dwoma bocznymi kaplicami, z wieżą od zachodu.
- Kościół ewangelicki wzniesiony pierwotnie w latach 1578- -1592, zrujnowany w 1807 r., odbudowany 1816-1831, uszkodzony w 1945 r., od 1970 r. adaptowany na hotel turystyczny przy zachowaniu zewnętrznej bryły.
- Domy mieszkalne zachowane obecnie pochodzą z XVIII i pocz. XIX w. Murowanie, dwu- i trzytraktowe, dwukondygnacjowe o układzie kalenicowym z rzeźbionymi portalami, reprezentują charakter małomiasteczkowej zabudowy tego okresu.

Staniszów - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac (Górny Staniszów), późnobarokowy. wzniesiony w 1787 r., przebudowany w pocz. XX w. Założony na prostokącie, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym z lukarnami. Zachował na elewacjach szereg bogatych portali barokowych i obramień okiennych. Obok zachowana oficyna mieszkalna z 1818 r.
- Dwór (tzw. Staniszów Dolny), barokowy, wzniesiony w 1787 r., częściowo przebudowany w 1964 r. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym, z bogatymi kamiennymi portalami wejściowymi na elewacjach zewnętrznych.
- Kościół filialny Przemienienia Pańskiego, wzmiankowany w 1338 r., gotycko-barokowy. Wzniesiony w końcu XV w., zbarokizowany w 1784 r., remontowany w 2. poł. XIX w., restaurowany w 1947 r. (usunięcie empor). Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym póżnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu przyścienne sakramentarium i trzy całopostaciowe nagrobki z pocz. XVII w.

Stankowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny MB Bolesnej wznoszono kolejnymi etapami. Najstarsza jest część sklepiona krzyżowo-żebrowo, być może pochodząca z ok. 1346 r., do niej dostawiono od wschodu obecne prezbiterium w latach 1606-1611, a ok. 1743 r. od zachodu jednonawowy korpus. We wnętrzu zachował się rzeźbiony ołtarz i prospekt organowy z XVIII w., płyta nagrobna z 1523 r., a na zewnątrz szereg epitafiów z XVI-XVIII w.

Stanowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Najświętszego Serca P. J., barokowy, wzniesiony ok. poł. XVIII w., restaurowany w 1928 r., remontowany w 1965 r. Założony na planie krzyża łacińskiego z transeptem, z prezbiterium zakończonym półkoliście, z wieżą wkomponowaną w zachodnią elewację założoną na linii falistej. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz główny z 2. poł. XVIII w.

Stara Białka - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Mateusza, renesansowy, wzniesiony w latach 1606-1609, restaurowany w 1884 r. Orientowany, murowany, prostokątny z wydzielonym tęczą prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem kolebkowym z lunetami, zwieńczony dwuspadowym dachem z ośmioboczną sygnaturką. Zachował we wnętrzu renesansowe ołtarze i ambonę z pocz. XVII w., oraz trzy epitafia z początków XVIII w.
- Cmentarz otacza kamienny mur obronny z zachowanymi strzelnicami, rozdzielony bramą restaurowaną w 1884 r,

Stara Góra - d. woj. leszczyńskie
- Kościół filialny Św. Jakuba Apostoła, wzmiankowany w 1289 r. Obecny gotycki wzniesiony w XV w., przebudowywany w XVI i XVIII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowamy, z poligonalnie zakończonym prezbiterium, z bocznymi symetrycznymi kaplicami, z wieżą od zachodu. Nad prezbiterium sklepienie gwiaździste, nad nawą drewniane stropy z bogatym wystrojem malarskim. We wnętrzu dwa barokowe ołtarze i ambona z XVIII w.
- Dawny zajazd nr 192, barokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w. Murowany, prostokątny, parterowy ze szczytami na osi, dwutraktowy, nakryty dachem naczółkowym ze środkowym portalem flankowanym pilastrami.

Stara Kamienica - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku kamiennego, położonego na wzgórzu i otoczonego fosą. W 1242 r. książę Bolesław Rogatka darował zamek miejscowemu kasztelanowi Siboto, przodkowi rodu Schaffgotschów. W XVI w. zamek przebudowano po zniszczeniach w czasie wojen husyckich. Ponownie odbudowany w latach 1601-1635 uległ zniszczeniu w XVIII w. i od tej chwili pozostaje w ruinie.
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1370 r. Wzniesiony w końcu XV w., przebudowany w 1624 r., powiększony w XVIII w., restaurowany w XIX w., remontowany w 1957 r. Murowany, z jednonawowym korpusem, z trzynawowym prezbiterium rozdzielonym emporami wspartymi na półkolistych arkadach, z dostawioną od południa wieżą zwieńczoną barokowym hełmem. Zachował na elewacjach szereg gotyckich i renesansowych portali, a we wnętrzu gotycką, kamienną chrzcielnicę, późnorenesansową ambonę z XVII w. i trzy barokowe ołtarze z początków XVIII w.
- Dom nr 150 (dawna plebania), wzniesiony w 1. poł. XVIII w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacjowy, nakryty dachem łamanym czterospadowym.

Stara Łomnica - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór wzniesiony w końcu XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w Murowany, założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem łamanym z naczółkami. Elewacje zewnętrzne zachowały geometryczną dekorację sgraffitową oraz renesansowe obramienia okien. Wnętrza parteru sklepione kolebką z lunetami, wyżej płaskie stropy ozdobione barokowymi stiukami.
- Dwór (obok wieży mieszkalnej), wzniesiony w 2. poł. XVI w., przebudowany w XIX i XX w. Murowany, założony na wydłużonym prostokącie, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym. Mimo przebudów zachował część renesansowych obramień okiennych i portal ozdobiony herbami właścicieli.
- Dwór wzniesiony w końcu XVI w., gruntownie przebudowany w 2. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w. Murowany, założony na czworoboku o oskarpowanych narożach, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty czterospadowym dachem mansardowym. Wnętrza parteru zachowały dwie sale o sklepieniach kolebkowych wspartych na renesansowych kolumnach.
- Wieża mieszkalna obronna, wzniesiona zapewne w końcu XIV w., częściowo przebudowana w wiekach następnych. Murowana z kamienia, czworoboczna, trzykondygnacjowa, zachowała część pierwotnych obramień okiennych i ostrołukowy porta1.
- Kościół parafialny Św. Małgorzaty, wzmiankowany w 1354 r. Pierwotny średniowieczny, remontowany w 2. poł. XVII w., gruntownie przebudowany (pozostała wieża) ok. 1794 r., restaurowany w 1957 r. Założony na wydłużonym prostokącie z wieżą obok prezbiterium, z uszakowatymi obramieniami okien. Zachował we wnętrzu trzy barokowe, rzeźbione ołtarze i ambonę pochodzące z 1. poł. XVIII w.
- W murze cmentarnym, czworoboczna brama o ostrołukowym prześwicie.
- Budynek plebanii wzniesiony w 1755 r., restaurowany w 1854 r. Murowany, prostokątny z ryzalitami na osi, z sienią przelotową, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczótkami.
- Dawna karczma (nr 29), wzniesiona na przełomie XVIII i XIX w. Murowana, prostokątna, dwukondygnacjowa, dwutraktowa, nakryta dachem łamanym z naczółkami.

Stara Rudna - d. woj. legnickie
- Ruiny pałacu barokowego, wzniesionego w 2. poł. XVII w., przebudowanego w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Było to założenie prostokątne, murowane, dwutraktowe, dwukondygnacjowe z akcentowanym pilastrami portalem wejściowym.
- Kościół gotycki, wzniesiony w XV w., przebudowany w baroku w XVIII w., częściowo zdewastowany w 1945 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z trójbocznie zakończonym prezbiterium o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachował na ścianie trzy płyty nagrobne z początków XVII w.

Starczów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany jako kaplica w 1359 r. Obecny wzniesiony w średniowieczu, gruntownie przebudowany ok. 1778 r., restaurowany w 1887 r. Orientowany, murowany. jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami.

Starczówek - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1364 r. Pierwotny wzniesiony w średniowieczu (XV?), przebudowany w latach 1721-1722, restaurowany w XIX w. Murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z węższym prezbiterium zakończonym trójbocznie, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, zachował wyposażenie z 2. poł. XVIII w.

Stare Bogaczowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Józefa, obecny barokowy wzniesiony w latach 1685-1689 wg projektu Marcina Urbana z Lubawki, częściowo przebudowany w 1826 r., restaurowany w 1930 r. Murowany, jednonawowy z rzędami empor z trójbocznie zakończonym prezbiterium oraz oskarpowaną wieżą. Wnętrze nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami zachowało bogate wyposażenie barokowe pochodzące z przełomu XVII i XVIII w.
- Kaplica Św. Anny, wzniesiona w 1736 r., restaurowana w 1827 r. Murowana na rzucie zbliżonym do elipsy, nakryta kopułą z freskami Heigla z 1736 r., zachowała barokowy ołtarz i ambonę pochodzące z okresu budowy obiektu.
- Dawny klasztor Cystersów, wzniesiony w końcu XVII w., restaurowany w XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy z sienią przejazdową na osi, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym, zachował część sklepionych pomieszczeń w parterze. Obok współczesny mu okresem powstania budynek gospodarczy.
- Ruiny kościoła Św. Mikołaja, wzniesionego w XVI lub w pocz. XVII w., jako budowla jednonawowa z trójbocznie zakończonym prezbiterium.
- Domy mieszkalne (nr 95, 110, 148, 169) wzniesione na przełomie XVIII i XIX w., o skromnej klasycystycznej architekturze, kryte dachami dwuspadowymi, o sklepionych niejednokrotnie pomieszczeniach parteru.

Stare Jaroszowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Niepokalanego Poczęcia NMP, wzmiankowany w 1385 r. Wzniesiony zapewne na przełomie XIV i XV w., przebudowany w pocz. XVI w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium i kwadratową wieżą od zachodu. Prezbiterium nakryte gwiaździstym sklepieniem zachowało przyścienne sakramentarium.

Stare Rochowice - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac wzniesiony w 2. poł. XVIII w., przebudowany w XIX i XX w. Murowany, założony na prostokącie z silnie występującym ryzalitem i wieżą na osi, dwukondygnacjowy, trzytraktowy, nakryty dachem dwuspadowym.
- Obok zachowane oficyny mieszkalne i gospodarcze, pochodzące z XIX w.
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wzniesiony w XV w., przebudowany w XVIII w. i w 1828 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, zachował we wnętrzu barokowe ołtarz i ambonę z końca XVII w.

Starków - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja Bw., wzmiankowany w 1338 r. Pierwotny gotycki wzniesiony ok. 1400 r., gruntownie przebudowany w końcu XVII w., restaurowany w 2, poł. XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z węższym trójbocznie zakończonym, oskarpowanym prezbiterium, nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą sklepienie kolebkowe, a we wnętrzu dwie gotyckie rzeźby drewniane (św. Barbara i św. Mikołaj) z 2. poł. XV w., trzy barokowe ołtarze z 1. ćw. XVIII w.

Stary Henryków - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1422 r., pierwotny przebudowany w latach 1582-1586, obecny wzniesiony na starych fragmentach 1705-1706, restaurowany w 1959 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowym, zachował póżnobarokowe wyposażenie z poł. XVIII w.

Stary Jaworów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Niepokalanego Poczęcia NMP, gotycki, wzniesiony w końcu XIII w., częściowo przebudowany w latach 1706-1708, restaurowany w końcu XIX w. i w 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, zachował we wnętrzu dwa nagrobki z poł. XVII w.
- Dom nr 11, późnobarokowy z 1799 r. Murowany, prostokątny, jednotraktowy, parterowy, nakryty dachem łamanym ozdobionym wolutowym szczytem.

Stary Węgliniec - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Serca P. J., wzniesiony w 1513 jako kaplica św. Anny, z inicjatywy biskupa Jana, powiększony w 1687 r., restaurowany w XIX w. Jednonawowy, trzyprzęsłowy z prezbiterium niewyodrębnionym nakrytym kasetonowym stropem z polichromią roślinną. Na balustradzie empory, malowane w 1. poł. XVIII w. sceny ze Starego i Nowego Testamentu, a we wnętrzu późnorenesansowa drewniana ambona i klasycystyczny ołtarz, na ścianach zaś kamienne epitafia z XVIII i XIX w.

Stary Wiązów - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Floriana, wzmiankowany jako kaplica w 1227 r. Obecny gotycki, wzniesiony w XV w., zbarokizowany i powiększony o wieżę zachodnią w 1712 r., częściowo zniszczony w 1945 r., dobudowany w latach 1946-1947. Orientowany, murowany, Jednonawowy z kwadratowym oskarpowanym prezbiterium, z wieżą od zachodu zwieńczoną cebulastym hełmem. Zachował we wnętrzu gotyckie sakramentarium przyścienne, gotyckie okucia drzwi do zakrystii, oraz trzy barokowe ołtarze z pocz. XVIII w.

Stary Wielisław - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, wymieniany w 1300 r., uległ zniszczeniu w czasie wojen husyckich. Obecny pierwotnie gotycki, wzniesiony w końcu XV w., gruntownie przebudowany i powiększony o boczne nawy w stylu barokowym w 1. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, trzynawowy z wieżą wprowadzoną do wnętrza, a węższym, zakończonym trójbocznie i oskarpowanym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu renesansową kutą kratę z ok. 1660 r., barokową rzeźbioną ambonę i rokokowy ołtarz główny z 2. poł. XVIII w.
- Cmentarz otacza wysoki mur z czworoboczną, piętrową bramą z 1569 r. o półkolistym prześwicie, od wnętrza otwarty drewnianymi podcieniami z balustradą, rozdzielonymi trzema kwadratowymi kaplicami,

Stary Wielisław Dolny - d. woj. wałbrzyskie
- Kaplica Mauzoleum księcia Jana Ziębickiego, neobarokowa z 1904 r., wzniesiona dla upamiętnienia miejsca śmierci księcia Jana - 27 grudnia 1428 r. - w bitwie z husytami.

Stary Zamek - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Stanisława, powstał w 3. ćw. XIII w., wymieniany dopiero w 1381 r., częściowo przebudowany w 1714 r., powiększony o kruchtę i kaplicę w 1846 r., restaurowany w 1966 r. Jest to budowla orientowana, murowana z kamienia, jednonawowa, z wyodrębnionym prostokątnym prezbiterium, z zakrystią od północy i wieżą od zachodu, Prezbiterium nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe, wsparte na narożnikowych kolumienkach, nawę zaś drewniany strop. W ścianie południowej zachowany bogato rzeźbiony portal kamienny z postaciami Madonny i Św. Stanisława w tympanonie. Przy ościeżach portalu wtórnie wmurowane dwie pełnoplastyczne rzeźby lwów, trzecia rzeźba wmurowana jest w kruchcie. We wnętrzu gotyckie sakramentarium, fragment gotyckiego ołtarza z ok. 1500 r., dwie rzeźby (św. Stanisław i św. Wacław) z 1495 r., i barokowy ołtarz główny z 1714 r.

Stępin - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1338 r. Obecny gotycki wzniesiony w XV w., powiększony o wieżę w XVI w., restaurowany w XIX w. Murowany, orientowany. Jednonawowy bez wydzielonego prezbiterium, zakończony trójbocznie z wieżą od południa.

Stobno - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja BW, wzmiankowany w 1292 r. Obecny barokowy wzniesiony ok. 1600 r., być może na starszych fragmentach, restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu malowany strop kasetonowy z ok. 1660 r., oraz dwa barokowe ołtarze i ambonę z pocz. XVIII w.

Stolec - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w 1. poł. XVIII w., przebudowany w XIX i na pocz. XX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Murowany, założony na prostokącie z bocznymi ryzalitami, trzytraktowy, dwu- i trzykondygnacjowy, nakryty dachami łamanymi, mimo przebudów zachował szereg barokowych portali i obramień okiennych.
- Obok dwie oficyny mieszkalne i jedna gospodarcza, wzniesione współcześnie z pałacem i nawiązujące do niego architekturą.
- Kościół pomocniczy NMP, wzniesiony w końcu XIII w., przebudowany w XVI i pocz. XVIII w., restaurowany w latach 1837-1863, orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z prostokątnym dwuprzęsłowym prezbiterium. Między korpusem nawowym a prezbiterium wznoszą się dwie kwadratowe wieże, zwieńczone hełmami z 2. poł. XVI w. Sklepienie krzyżowo-żebrowe prezbiterium wsparte jest na rzeźbionych wspornikach, a zamknięte zwornikami ozdobionymi motywami roślinnymi. Wnętrze nawy było odnawiane dwukrotnie z XVI i XVIII w. W ołtarzu rzeźbiony tryptyk z początków XVI w. ze Św. Rodziną, na ścianie drewniane epitafium z 1592 r., a w prezbiterium fragmenty póżnogotyckiej polichromii z pocz. XVI w.

Stoszowice - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny renesansowy wzniesiono ok. 1600 r., jako założenie obronne z półkolistymi bastejami, otoczone fosą z wodą. Przebudowy w XVIII w., a następnie dość gruntowne, dwukrotne w XIX w. (lata 1806-1815, 1879-1882), oraz remont w 1968 r. częściowo zatarły pierwotny charakter. Obecnie całość założona jest na czworoboku z trzema kolistymi basztami na narożach, trzyskrzydłowa z wewnętrznym dziedzińcem zamkniętym z jednego boku murem kurtynowym z bramą przejazdową. Skrzydła jedno- i dwutraktowe, dwukondygnacjowe, nakryte są dachami dwuspadowymi akcentowanymi ozdobnymi trójkątnymi szczytami, zachowały część sklepień kolebkowych w salach parteru. Całość otacza pięcioboczny (część północna zniszczona) mur obronny z półkolistymi bastejami w narożnikach i fosa z wodą.
- Kościół parafialny Św. Barbary, wzmiankowany w 1283 r. Pierwotny gotycki z XV w., gruntownie przebudowany w baroku ok. 1763 i 1781 r. Orientowany, murowany, jednonawowy bez wydzielonego prezbiterium z wieżą zachodnią wprowadzoną do wnętrza nawy, nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach spływających na przyścienne pilastry. Zachował we wnętrzu środkową część rzeźbionego gotyckiego tryptyku z 2. poł. XV w., oraz bogate wyposażenie rokokowe z 2. poł. XVIII w.
- Część murów cmentarza, pierwotnie obronnego, wzniesionego w 1. poł. XVII w., zachowała strzelnice typu klinowego.

Stoszów - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór pierwotny wzniesiony w 2. poł. XVI w., gruntownie przebudowany w XVIII w., restaurowany w XIX w. Murowany, założony na prostokącie z bocznymi ryzalitami, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi. Zachował na elewacjach kamienne renesansowe i barokowe obramienia okienne.
- Kościół filialny Św. Trójcy, wzmiankowany w 1376 r., wzniesiony w początkach XVI w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, salowy z kwadratowym prezbiterium, nakryty dachem dwuspadowym z ośmioboczną sygnaturką na kalenicy. Zachował we wnętrzu gotycką Pietę z ok. 1430 r. i barokową ambonę z 2. poł. XVIII w.

Stronia - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny NP Marii został wzniesiony ok. 1300 r. w stylu romańskim, restaurowany w XVIII w. i w 1959 r. Jest to budowla centralna (rotunda), założona na dwóch przecinających się kołach o różnej średnicy, murowana z kamienia polnego, z ostrołukowymi oknami w prezbiterium i portalem południowym. W prezbiterium pod drewnianym stropem biegnie roślinny fryz, wykonany w stiuku ok. 1600 r. W nawie zachowana kamienna chrzcielnica z 1517 r.

Stronie Śląskie - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Mateusza, wzniesiony w 2. poł. XVIII w.. restaurowany w XIX w. i w 1970 r. Murowany, trójnawowy z wieżą od zachodu i zamkniętym półkoliście prezbiterium, zachował we wnętrzu trzy barokowe ołtarze, ambonę i chrzcielnicę pochodzące z XVIII w.
- Obok bramy cmentarnej, murowana kaplica powstała na przełomie XVIII i XIX w.
- Kaplica wzniesiona ok. poł. XVIII w., murowana założona na ośmioboku z centralną kopułą zwieńczoną sygnaturką.

Struga - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac wzniesiony pierwotnie w 2. poł. XVI w. jako dwór obronny, powiększony i przebudowany w XVII i ok. 1730 r. na barokową rezydencję pałacową, częściowo zdewastowany w 1945 r. Rozplanowany na prostokącie z wewnętrznym dziedzińcem o zamurowanych obecnie krużgankach. Skrzydła dwu- i trzytraktowe, trzykondygnacjowe zachowały we wnętrzach szereg sklepionych sal ze śladami dekoracji malarskich, eliptyczną kopułę nad salą balową, oraz szereg kominków i obramień okiennych. Kamienny portal główny, balkonowy z ok. 1720 r. wieńczą obeliski i wazony kwiatowe.
- Obok barokowa oficyna mieszkalno-gospodarcza z XVIII w., dwuskrzydłowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem mansardowym o sklepionych pomieszczeniach parteru.
- Kościół filialny MB Bolesnej, wzmiankowany w 1305 r., wzniesiony zapewne w średniowieczu, gruntownie przebudowany w 1532 r., restaurowany w XVIII w. oraz w latach 1860, 1930 i 1969. Orientowany, murowany, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium, zachował we wnętrzu gotycką rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem z 2. poł. XV w., barokowy ołtarz główny z 3. poł. XVIII w., a na zewnątrz pięć całopostaciowych płyt nagrobnych z lat 1541-1605.
- Obok brama wjazdowa na cmentarz, wzniesiona prawdopodobnie w 1532 r., przebudowana w XVIII w. Część dolna kamienna, piętro drewniane zwieńczone cebulastym hełmem.

Strzeganowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Stanisława, wzmiankowany w 1353 r. Gotycki z pocz. XVI w., częściowo przebudowany w XVIII w. (1796?), restaurowany w 1964 r. Orientowany, murowany, jednonawowy bez wydzielonego prezbiterium od wschodu zakończony trójbocznie, w całości oskarpowany. Zachował we wnętrzu barokowe rzeźby, a na wieży dzwon z 1737 r.

Strzegom - d. woj. wałbrzyskie
- Ślady osadnictwa ludzkiego na terenie miasta Strzegomia sięgają epoki brązu. W okresie 1000-500 r. p.n.e. na górze bazaltowej istniała warowna osada łużycka. Później na górze tej powstał warowny gród kasztelański, wymieniany w bulli papieskiej w 1155 r. Obok grodu rozwijała się osada z kościołem, który w 1202 lub 1203 r. możnowładca śląski Imbram darował zakonowi joannitów. Lokacja miasta w 1242 r. jedynie zaanektowała wcześniejszą osadę targową i w związku z tym zarys jego był dość nieregularny. Nowy kościół Św. Piotra i Pawła oddano do użytku wiernych w latach 1268-1272. Miasto w obrębie pierwotnych fortyfikacji posiadało pięć bram miejskich. Rozwój jego opierał się głównie na rzemiośle, stąd w XIV w. Strzegom był ważnym ośrodkiem przemysłowym. Wiek XIV to okres żywiołowego rozwoju architektury sakralnej. Ok. 1360 r. rozpoczęto rozbudowywać kościół parafialny, na południe od niego wzniesiono komandorię joannitów, przebudowaną w 1484 r. W 1307 r. księżna Beatrycza ufundowała klasztor Benedyktynek, a następnie kościół klasztorny P Marii, konsekrowany w 1343 r. W 1430 r. wzniesiono kościół i klasztor Karmelitów, a przed 1463 r. powstała synagoga żydowska. Ratusz wzmiankowany jest dopiero w 1455 r. W 1338 r. miasto otrzymało prawo bicia monety. Domy murowane z podcieniami zaczęto wznosić już w końcu XIV w. Budowę murów miejskich rozpoczęto w 1291, a ukończono przed 1299 r., ubezpieczając je czworokątnymi wykuszami i wieżami. Po wojnach husyckich fortyfikacje wzmocniono, a przed 1454 r. otoczono miasto drugim murem zewnętrznym i fosą z wodą. W 1475 r. zbudowano w słabych punktach obronnych półkoliste basteje. W epoce renesansu następuje przebudowa ratusza oraz intensywna zabudowa miasta, w 1584 r. dokonano przebudowy zamku. Rozwój miasta przerwała wojna trzydziestoletnia niszcząc go gruntownie. Panowanie pruskie od 1740 r. oraz wojna siedmioletnia pogłębiły kryzys gospodarczy. Ożywienie następuje dopiero w XIX w. dzięki rozwojowi przemysłu, a szczególnie kamieniołomów granitu. Poważnie zniszczone w 1945 r., ponownie ożywia się szybko w oparciu o nowe lub zmodernizowane zakłady przemysłowe.
- Ratusz. Ze średniowiecznego ratusza zachowała się tzw. wieża targowa, murowana z kamienia, o sklepionym parterze, zwieńczona kamienną balustradą - częściowo gotycką, częściowo barokową. Na elewacji kartusz z herbem miasta z datą 1618. Sam budynek ratuszowy, gruntownie przebudowany w latach 1859-1860, prawie zupełnie zatracił charakter zabytkowy. Najcenniejszym jest zachowany portal z cytatem łacińskim i datą 1541.
- Mury miejskie pierwotne powstały w latach 1291-1299. Gruntownie przebudowane i powiększone w XIV w., otrzymały drugi zewnętrzny pas w 1454 r. Rozdzielało je pięć bram: Świdnicka, Jaworska, Wrocławska, Grabińska, Nowa i szereg baszt, oraz wzniesione w końcu XV w. wydłużone basteje. W 1683 r. nastąpiła reperacja umocnień po zniszczeniach wojennych. Niszczone na materiał budowlany w XIX w. zachowały się obecnie w niewielkich fragmentach wzdłuż promenady. Oprócz kaplicy Św. Antoniego umieszczonej w dawnej bastei, odbudowanej po zniszczeniach wojennych w latach 1957-1961, zachowała się jeszcze baszta Dziobowa (ul. Kamienna), wzniesiona przed 1398 r. zbudowana na rzucie czworobocznym, wyżej przechodząca w ośmiobok zwieńczony stożkowym hełmem.
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, poprzedni został wzniesiony w XIII w., na miejscu starszego zapewne drewnianego. Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w pocz. XIV w. z kamienia łamanego przy użyciu piaskowca do dekoracji. Prowadzono ją jeszcze przez XV w., a całość ukończono dopiero w pocz. XVI w. Majstrem budowlanym w latach 1383-1391 był Jakub ze Świdnicy. Obecnie jest to trzynawowa pięcioprzęsłowa bazylika, założona na rzucie krzyża łacińskiego z transeptem. Prezbiterium trzyprzęsłowe zamknięte jest poligonalnie a towarzyszące mu nawy boczne zakończone są trójbocznie. Fasadę zachodnią akcentują dwie wieże, z których tylko północną wyprowadzono do wysokości szczytu. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowe, gwiaździste i sieciowe, wsparte na prostokątnych filarach. Żebra sklepienne spływają na kamienne wsporniki przedstawiające postacie proroków, panien mądrych i głupich, a także motywy roślinne. Na zewnątrz widoczne są, związane z konstrukcją, kamienne łuki oporowe. Szczyty transeptu i fasady zachodniej wykonano w cegle i ozdobiono ślepymi blendami z pocz. XVI w.
- Zwracają uwagę bogato rzeźbione portale z tympanonami. W portalu zachodnim z siedemdziesiątych lat XIV w. widnieje posąg Chrystusa jako sędziego świata, a obok postacie Matki Boskiej i św. Jana. W polach łuku dwa reliefy z życia św. Pawła, Nad portalem północnym z 3. ćw. XIV w., Koronacja Matki Boskiej przez Chrystusa, poniżej Koronacja Betsaby przez Salomona i Koronacja Estery przez Ahaswera. Nad portalem południowym z ok. 1400 r. Zaśnięcie M Boskiej. W prezbiterium trójarkadowe, kamienne sedilia, kamienne sakramentarium wykonane przez Wolfganga z Wiednia w 1. poł. XV w., kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI w., rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1592 r., na ścianach fragmenty polichromii z XIV i XVI w. oraz szereg nagrobków i epitafiów z XVI-XVIII w.
- Kościół filialny Św. Barbary, wzniesiony w XIV w. był do 1456 r. synagogą żydowską, po czym dostał się w ręce katolików i został przebudowany na kościół, gruntownie restaurowany w 1870 r. Jest to budowla jednonawowa, murowana z kamienia z prezbiterium zakończonym trójbocznie, nakrytym późnogotyckim sklepieniem sieciowym, a nawą nakrytą sklepieniem krzyżowym. Zachowały się w ścianach prezbiterium kamienne sedilia, gotyckie sakramentarium, kamienna chrzcielnica z 1500 r. i barokowy ołtarz główny.
- Kościół ewangelicki (ul. Kościuszki), pierwotnie kościół klasztorny, którego budowę rozpoczęto po 1430 r. Gruntownie przebudowany w latach 1704-1716 i przekazany ewangelikom, restaurowany po 1819 r. Jest to budowla murowana z kamienia łamanego, z nawą główną ośmioprzęsłową, zamkniętą od wschodu trójbocznie, o wnętrzu wypełnionym emporami. W fasadzie zachodniej widnieje kamienny gotycki portal z bogato rzeźbionym tympanonem. Za prezbiterium wieża zwieńczona osiemnastowiecznym hełmem. We wnętrzu gotyckie sakramentarium ze sceną Ukrzyżowania, barokowy ołtarz główny z amboną oraz szereg olejnych portretów pastorów.
- Obok wznosi się dwukondygnacjowy budynek klasztorny, powstały w latach 1704-1716, o barokowej elewacji, poważnie przebudowany we wnętrzu w XIX w.
- Kościół cmentarny Św. Jadwigi (ul. Rosenbergów), powstał w pocz. XIV w., jako kościół Starego Strzegomia. Wymieniany w 1456 r. jako kaplica szpitalna, później cmentarna, przebudowany w pocz. XVI w. remontowany w XVIII i XIX w., ostatnio w 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z trójbocznie zakończonym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, w całości oskarpowany, zachował we wnętrzu przyścienne sakramentarium i barokową ambonę.
- Dawna komandoria Joannitow, plebania (pl. Kościelny 10), pierwotnie renesansowa z ok. 1538 r., gruntownie przebudowana w 1704 r., restaurowana w 1960 r. Jest to budynek prostokątny, dwutraktowy dwukondygnacjowy, o elewacji podzielonej pilastrami toskańskimi i pomieszczeniach parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Ruiny fortu i wiatraka prochowego, wzniesione na Wzgórzu Bazaltowym w 2. poł. XVIII w., zniszczone w XIX w., obecnie zachowały fragmenty podziemnych kazamat, murów oporowych i przejść oraz cylindryczny wiatrak typu holenderskiego.

Strzelce Świdnickie - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Wszystkich Świętych, wzmiankowany w 1335 r. Gotycki wzniesiony w 1. poł. XIV w., przebudowany ok. 1603 r., restaurowany w 1885 r., remontowany w 1962 . Orientowany, jednonawowy, murowany z kamienia, z prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował na ścianach prezbiterium średniowieczne malowidła, pochodzące z ok. 1360 r., odsłonięte w 1905 r., konserwowane w 1962 r. Przedstawiają one sceny ze Starego i Nowego Testamentu, rozdzielone na pola i umieszczone w trzech strefach. Na białych płaszczyznach sklepienia znajdują się czerwone i żółte gwiazdy. Na ścianie tęczy widnieją postacie proroków, św. Michała i Strącenie potępionych do piekieł. Całość ma charakter linearno-graficzny i odznacza się dobrym poziomem artystycznym.
- Dawny zajazd empirowy, z 1. ćw. XIX w. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczółkami, z wejściem umieszczonym w płytkim ryzalicie i półkolistej niszy.

Strzelin - d. woj. wrocławskie
- Dawna osada wymieniana była w 1281 r. jako siedziba kasztelanii. Przy podziale Śląska Strzelin przypadł dzielnicy wrocławskiej. Dopiero w 1277 r. zdobył miasto książę legnicki Bolesław Rogatka, po nim przejął je Bolko I, książę świdnicko-jaworski. On to w 1292 r. nadał Strzelinowi prawa miejskie, otoczył go murami i ufundował tu klasztor klarysek. W 1301 r. miasto przeszło do księstwa ziębickiego. W czasie walk z husytami Strzelin został zniszczony. Po śmierci księcia Jana, miasto drogą sukcesji przeszło do księstwa brzeskiego, gdzie do 1675 r. panowali Piastowie. W czasie wojny trzydziestoletniej o Strzelin toczyły się poważne boje. W 1647 r. miasto zostało zburzone, a od 1741 r. przeszło pod panowanie pruskie. Poważne ożywienie Strzelina nastąpiło dopiero od 1861 r., tzn. od momentu uruchomienia kamieniołomów granitu. Prawie całkowicie zniszczone w 1945 r., ożywiło się szybko i rozwija się dalej jako ośrodek przemysłowy i przetwórczy okolicznych płodów rolnych.
- Ratusz. Z pierwotnego gotyckiego ratusza z XIV i XV w., przebudowywanego w wiekach następnych, zniszczonego w czasie działań wojennych, zachowała się jedynie parterowa kondygnacja wieży, zabezpieczona ostatnio jako trwała ruina w 1968 r.
- Mury miejskie pierwotne, wzniesione zostały w końcu XIII w., powiększone i unowocześnione w XV w., po wojnach husyckich. Wzniesione z kamienia posiadały trzy bramy: Wrocławską, Ziębicką, Mariacką oraz około dziesięciu baszt. Do dziś zachowały się fragmenty murów w południowej i północnej części miasta. Pozostała również baszta prochowa, czworoboczna z zamurowanym ostrołukowym otworem, zwieńczona pseudorenesansową attyką.
- Kościół parafialny Św. Krzyża. Pierwotnie był to kościół klasztorny, należący do zakonu klarysek, ufundowany w 1296 r. Kościół obecny wzniesiony w ciągu XV w., przebudowano po wojnie trzydziestoletniej, a odnowiono po pożarze w 1706 r. Zniszczony w części zachodniej w 1945 r., został odbudowany w latach 1955-1956. Jest on orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, wzniesiony na rzucie krzyża łacińskiego, z transeptem, z silnie wydłużonym prezbiterium zakończonym trójbocznie, w całości oskarpowany. Na osi fasady zachodniej usytuowano niewielką wieżyczkę ze stożkowym hełmem. Wnętrze nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wyposażenie wnętrza, utrzymane w stylu barokowym pochodzi z końca XVII w.
- Obok od południa przylega czworobok zabudowań klasztornych, które po licznych przebudowach zachowały cechy bardzo skromnego późnego baroku z lat 1700-1721. Murowany, trzyskrzydłowy, dwutraktowy z krużgankiem, dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi. Zachował we wnętrzu szereg pomieszczeń sklepionych kolebką z lunetami, w wieży monumentalnej klatkę schodową, a na parterze kaplicę z barokowym wystrojem.
- Kościół Św. Gotarda początkami swymi sięga 1. poł, XII w. Istniała tu wówczas romańska rotunda, założona na dwóch przecinających się kołach, zbudowana z łamanego granitu. Zachowała się z niej dolna część obecnej wieży (pierwotnie nawa) ze skromnym uskokowym portalem o półkolistym tympanonie. Fundamenty murów jej prezbiterium odkryte w 1953 r. zostały wyeksponowane po pracach w 1956-1959 r. W początkach XIV w. zburzono dawne prezbiterium, a na jego miejscu wzniesiono prostokątne dwuprzęsłowe wnętrze, nadbudowując dawną nawę i adaptując ją na dzwonnicę kościelną. Podobną prostokątną nawę dostawiono od południa w XV w. Obecnie jest założeniem dwunawowym, dwuprzęsłowym sklepieniu krzyżowo-żebrowym, z kolistą wieżą od zachodu z zachowanymi na ścianach kilkoma płytami nagrobkowymi z XVIII w.
- Dawna kaplica szpitalna (ul. Brzegowa), położona poza murami miejskimi, wzniesiona w 1351 r., uszkodzona częściowo w 1945 r. Murowana z kamienia, prostokątna, o wnętrzu nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W fasadach zachowała ostrołukowe okna o kamiennych laskowaniach, a od wschodu trójkątny prosty szczyt. Jest to jedna z niewielu zachowanych na Śląsku gotyckich kaplic szpitalnych z tego okresu.
- Kaplica cmentarna (ul. Staszica), barokowa, wzniesiona w 1637 r., restaurowana w XIX w. Prostokątna z dostawioną wieloboczną kaplicą, nakryta dachem dwuspadowym zwieńczonym sygnaturką z cebulastym hełmem.
- Dawny dom książęcy wzniesiony ok. 1585 r., przebudowany ok. 1600 r. w stylu renesansowym, adaptowany na gmach sądu w XIX w., zniszczony w 1945 r. Murowany, prostokątny, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacjowy, zachował na narożniku kolisty wykusz, wsparty na rzeźbionych kamiennych wspornikach.
- Czeski kościół ewangelicki, usytuowany wg tradycji na miejscu przedlokacyjnego Strzelina. Obecny gotycko-barokowy, wzniesiony w XIV w., powiększony w XV w., przebudowany w latach 1749-1779 w czasie przekazania wyznawcom Czeskiego Kościoła Ewangelickiego Reformowanego, restaurowany w pocz. XX w., zniszczony w 1945 r., zabezpieczony w 1949 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z prostokątnym prezbiterium i poligonalnie zakończoną zakrystią nakrytą dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Strzeszów - d. woj. wrocławskie
- Pałac wzniesiony pierwotnie jako dwór renesansowy ok. 1567 r., przebudowany w XVIII w., gruntownie odrestaurowany i powiększony w końcu XIX w. Część starsza murowana, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta jest dachem mansardowym z dostawioną kolistą wieżą.
- Kościół filialny Podwyższenia Krzyża Św., wzmiankowany w 1374 r. i zapewne wtedy wzniesiony, odbudowany po zniszczeniu ok. 1498 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z węższym prostokątnym prezbiterium i bogatym szczytem zachodnim z wysmukłymi blendami. Zachował nad nawą malowany strop renesansowy z poł. XVII w. podobnie jak i pozostałe elementy wyposażenia.
- Obok wolno stojąca, drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej szalowanej deskami, wzniesiona w pocz. XIX w.

Studnica - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Kazimierza, wzmiankowany w 1305 r. Obecny powstał przez dostawienie w 1817 r., obszernej sali do średniowiecznej oskarpowanej wieży i barokowych kaplic z 1690 r. Zachowały się w nich kamienne sarkofagi z początków XVIII w. i fragmenty polichromii.

Studniska Dolne - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Anny, aczkolwiek wzmiankowany dopiero w 1346 r., wzniesiony został już w poł. XIII w., restaurowany następnie w latach 1752 i 1839 (daty na sygnaturce). Orientowany, murowany, jednonawowy z kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym o wiszącym zworniku, wspartym na kamiennych wspornikach. Od południa uskokowy, rzeźbiony portal z kolumienkami o trójlistnym zwieńczeniu prześwitu. We wnętrzu ambona i trzy rzeźbione barokowe ołtarze z XVII i XVIII w.

Sulików - d. woj. jeleniogórskie
- Pierwotnie istniał tu wczesnośredniowieczny gród obronny, położony przy ważnym szlaku handlowym z Wrocławia do Zgorzelca, należący do Korony Czeskiej. Już w 1268 r. wymieniany jest jako miasto, które po okresie przynależności do księstwa jaworskiego w latach 1319-1329, jako okręg Górnych Łużyc powróciło do Czech. Nie posiadając właściwego zaplecza gospodarczego Sulików nie odgrywał większej roli właściwie do XIX w., tj. do momentu utworzenia tu wielkiego ośrodka przemysłu tkackiego, stanowiącego i obecnie główną bazę jego istnienia. Miasto ówczesne, założone na nieregularnym planie średniowiecznym, nigdy nie posiadało fortyfikacji, a czworoboczny rynek do 1688 r. zabudowany był kramami i ratuszem. Obecna zabudowa, z wyjątkiem kilku obiektów pochodzi z okresu po wielkim pożarze w 1814 r.
- Kościół parafialny Podwyższenia Krzyża Św., wymieniany był już w 1234 r. Część prezbiterialną wzniesiono zapewne na przełomie XIII i XIV w., nawę najprawdopodobniej w 1598 r., całość przebudowano w 1688 r., a w 1750 powiększono o wieżę. Obecnie jest to budowla orientowana, murowana, jednonawowa z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Przylegają doń od południa i północy loże kolatorskie, a od zachodu kwadratowa wieża. Nawę nakrywa trzyprzęsłowe sklepienie kolebkowe wsparte na wewnętrznych skarpach. Wyposażenie jednolite, barokowe powstało po pożarze w 1688 r.
- Domy mieszkalne ul. Lubańska i Rynek nr 27-29. Zachowane przykłady budynków drewnianych (konstrukcja szkieletowa) pochodzących z XVII-XIX w., konserwowane w latach 1957-1959, należą do ważnych zabytków architektury małomiasteczkowej. Ustawione szczytowo, parterowe z mieszkalnym szczytem, w części dolnej murowane, szczyt i podcienia o konstrukcji szkieletowej z wnętrzami o układzie trzytraktowym.

Sułów - d. woj. wrocławskie
- Ruiny zamku położonego na południe od miasteczka. Zamek książęcy, wymieniany w 1351 r., położony był na wyspie. Zapewne założony był na czworoboku i otoczony wałami ziemnymi. Zburzony ok. 1500 r., obecnie zachował się jedynie we fragmentach fundamentów z kamienia i cegły, które nie pozwalają na rekonstrukcję pierwotnego układu.
- Pałac wzniesiony ok. 1680 r., przebudowany w XVIII w., remontowany w końcu XIX w., restaurowany w latach 1964-1965. Założony na prostokącie z niewielkim ryzalitem na osi, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym łamanym. Wnętrza mimo przebudów zachowały część barokowego wyposażenia, m.m. rokokowy piec kaflowy z 2. poł. XVIII w.
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, pierwotny istniał przed 1475 r. Obecny barokowy wzniesiony został w latach 1731-1767, restaurowany w 1846 r. Założony na ośmioboku o konstrukcji szkieletowej, nakryty dachem łamanym zwieńczonym sygnaturką. Wnętrze nakryte pozorną kopułą wypełniają kondygnacje empor. Zachowało ono klasycystyczne wyposażenie z pocz. XIX w.
- Domy mieszkalne w Rynku (nr 2 i 9), jeden podcieniowy, wzniesione zostały w pocz. XIX w.

Sułów Wielki - d. woj. leszczyńskie
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawia, wzniesiony ok. 1617 r. (data na sygnaturce), restaurowany w XIX w. Drewniany o konstrukcji szkieletowej, założony na planie krzyża greckiego o wnętrzu wypełnionym dwoma kondygnacjami empor. Zachował z wyposażenia późnogotycki, rzeźbiony tryptyk z 1498 r. i barokową ambonę z 1674 r.

Syców - d. woj. kaliskie
- Już w 1276 r. wymieniany jest on jako osada mająca prawo urządzania targów. Początkowo należał do księstwa wrocławskiego, później, od 1309 r, wszedł w skład księstwa oleśnickiego i zapewne wtedy uzyskał prawa miejskie. Następnie wraz z nim przeszedł we władanie króla czeskiego, który wydzielił Syców jako osobne hrabstwo i sprzedał je hrabiom Maltzan. Od tego czasu miasto wraz z ziemią przechodziło kolejno w różne ręce prywatne. Syców w tym czasie był ośrodkiem gospodarczym i administracyjnym okolicznych włości, a prócz tego ważnym punktem handlowym między Śląskiem a Polską. W początkach XIX w. był Syców własnością kurlandzkich baronów Bironów, którzy w 1805 r. uporządkowali otoczenie miasta, burząc częściowo mury obronne i zakopując fosy. Mimo braku przemysłu miasto rozwijało się nadal jako ośrodek administracyjno-usługowy, zachowując ten charakter i w chwili obecnej.
- Zamek pierwotny, książęcy, prawdopodobnie murowany, wzniesiony w XIV w., położony był w południowej części miasta. Zbudowany na planie regularnym, nie był związany z późniejszymi fortyfikacjami miejskimi. W czasie walk o ziemię sycowską został zdobyty przez Kazimierza Wielkiego. W początkach XVIII w. na południe od niego w obrębie murów miejskich zbudowano tzw. "nowy zamek" i wtedy to opuszczono stary. Zamek nowy, gruntownie przebudowany w pocz. XIX w. uległ zniszczeniu w 1945 r. i obecnie pozostał jedynie obszerny park w stylu angielskim.
- Mury miejskie wzniesione zostały zapewne w XIV w., a następnie odnowione po zniszczeniach w XV w. Murowane z cegły otaczały miasto zwartym pierścieniem rozdzielonym bramami: Polską, Niemiecką, furtą Zamkową i kilkoma basztami. Obecnie zachowały się fragmenty wokół miasta oraz dawna baszta, zamieniona w XIX w. na dzwonnicę kościelną. Restaurowane w 1578 r., w XVII w. otrzymały dodatkowe ziemne bastiony, zniwelowane niestety w XIX w.
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, pierwotny wzniesiono w XIII w. Obecny zbudowany w ciągu XV w., konsekrowany w 1506 r., uległ gruntownej przebudowie w 1905 r. Jest to budowla orientowana, murowana z cegły, trzynawowa, halowa, z prostokątnym prezbiterium zakończonym poligonalnie, która zachowała kilka płyt nagrobnych z XVI w.
- Kościół ewangelicki zbudowany w latach 1785-1789 w stylu klasycystycznym wg projektu K. G. Langhansa. Jest to budowla centralna; założona na elipsie, z kolistą wieżą w fasadzie zachodniej. We wnętrzu kondygnacje empor wsparte na jońskich kolumnach. Całość nawiązuje do zborów ewangelickich w Wałbrzychu i Rawiczu, powstałych również wg projektów Langhansa.
- Domy mieszkalne (Rynek nr 3, 5, 6, 7) w obecnej formie, o cechach kłasycystycznych wzniesione zostały w końcu XVIII w., przebudowane w pocz. XX w. Murowane, dwutraktowe, dwu- i trzykondygnacjowe, o układzie kalenicowym, reprezentują typ skromnej, małomiasteczkowej architektury tego okresu.

Szalejów Dolny - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Szymona i Tadeusza Apostoła, wzmiankowany w 1366 r. Obecny gotycki wzniesiony w latach 1489-1491, przebudowany w stylu barokowym w 1. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w. i w 1957 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z węższym zakończonym trójbocznie, oskarpowanym prezbiterium, nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachował we wnętrzu barokowy ołtarz, ambonę i prospekt organowy z 1. poł. XVIII w.
- Kaplica Św. Anny, barokowa, wzniesiona w 1731 r., na miejscu budowli z 1523 r., restaurowana ostatnio w 1957 r. Murowana, jednonawowa, zamknięta półkoliście, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami oraz bogato rozczłonkowanym, wolutowym szczytem zachodnim z ozdobnym balkonem nad portalem wejściowym. We wnętrzu barokowe wyposażenie, a na sklepieniu malowidło plafonowe z okresu budowy obiektu.
- Kaplica Marii Magdaleny (cmentarna), barokowa, wzniesiona w 1734 r. Murowana, na planie ośmioboku, nakryta namiotowym dachem zwieńczonym na kalenicy sygnaturką z cebulastym hełmem. We wnętrzu na kopule barokowe malowidła współczesne okresowi powstania kaplicy.

Szalejów Górny - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Jerzego, wzmiankowany w 1366 r. Obecny gotycki wzniesiony w 2. poł. XIV w., przebudowany w stylu barokowym ok. 1765 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z węższym, zakończonym trójbocznie prezbiterium, nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą malowany plafon, restaurowany w XIX w., a we wnętrzu gotycka rzeźba Piety z początków XV w. i renesansowy nagrobek z końca XVI w.
- Cmentarz otacza mur z gotycką bramą wjazdową od południa i drugą barokową z 1682 r. od zachodu. Północna część muru zachowała ślady po obronnym chodniku ułatwiającym dostęp do klinowych strzelnic. Całość została wzniesiona zapewne w średniowieczu, ufortyfikowana w okresie wojen husyckich.

Szczawienko - d. woj. wałbrzyskie
- Dawny dwór klasycystyczny, wzniesiony w końcu XVIII w., przebudowany w XIX w. Murowany, założony na rzucie prostokąta, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym.
- Kościół parafialny Św. Anny, wzmiankowany w 1318 r., obecny gotycki wzniesiony w początkach XVI w., gruntownie przebudowany po pożarze w 1816 r., restaurowany w 1959 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu kamienną chrzcielnicę póżnogotycką, dwa rokokowe ołtarze z ok. 1760 r., oraz sześć całopostaciowych nagrobków z XVI-XVII w. Na cmentarzu nagrobek gen. brygady wojska polskiego - Benedykta Łączyńskiego zm. w 1830 r.

Szczepanów - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac empirowy, wzniesiony w początkach XIX w., gruntownie przebudowany w dwudziestych latach XX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Murowany, założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym. Ciekawa elewacja frontowa z płytkim ryzalitem akcentującym wejście.
- Kościół filialny MB Różańcowej, gotycki wzmiankowany w 1335 r., obecny wzniesiony w początkach XVI w., przebudowany w XVIII w., restaurowany ok. 1870 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu w bogato rzeźbionym ołtarzu barokowym, drewniana gotycka Madonna z XV w., przyścienne sakramentarium oraz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z 2. poł. XVI w.

Szczepanów - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w końcu XVII w., przebudowany i podwyższony o kondygnację na przełomie XIX i XX w., remontowany w 1960 r. Murowany, prostokątny z ryzalitem na osi, ujęty dwoma narożnymi, kolistymi basztami, mimo przebudów zachował na pierwszym piętrze salę z dekoracją stiukową.
- Kościół parafialny Św. Szczepana, zbudowany w XVI w. (wg daty 1571), restaurowany w 1617 r., remontowany w XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, z kwadratową nawą o sklepieniu krzyżowo- -żebrowym wspartym na jednym filarze. Kościół zamyka prostokątne prezbiterium, od zachodu zaś wysmukła wieża z siodłowym dachem. We wnętrzu zwraca uwagę szereg nagrobków kamiennych z XVI i XVII w., dwa epitafia z 1609 i 1617 r. oraz rzeźbione wyposażenie barokowe z początków XVIII w.

Szczerba pod Gniewoszowem - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku wzmiankowanego w 1361 i 1366 r. jako już istniejącego, zniszczonego w czasie wojen husyckich w 1428 r. Obecnie zachowały się mury obwodowe na planie nieregularnego owalu ze śladami wewnętrznego podziału.

Szczodrów - d. woj. kaliskie
- Kościół filialny Św. Andrzeja, wzmiankowany w 1305 r., obecny wzniesiony w 1585 r., restaurowany w XIX i w XX w. Drewniany o konstrukcji wieńcowej, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium zakończonym trójbocznie, o wnętrzu nakrytym płaskimi stropami drewnianymi.

Szczytna - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, barokowy wzniesiony w latach 1721-1723 przez A. Scholza, częściowo przebudowany i powiększony w latach 1907-1908. Murowany, jednonawowy z krótkimi ramionami transeptu, z prezbiterium zakończonym półkoliście, z wieżą wtopioną w korpus nawowy. Wnętrza nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami zachowały wyposażenie barokowe z 2. poł. XVIII w., najprawdopodobniej związane z warsztatem rzeźbiarskim Jaschke z Barda.
- Obok budynek plebanii barokowy, wzniesiony w 1746 r., restaurowany w XIX w. Murowany, kwadratowy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym, o elewacjach podzielonych pasami i kamiennych uszakowatych obramieniach okien.

Szewce - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Anny, gotycki wzniesiony ok. 1350 r., przebudowany w XVIII w. (m.in. sklepienie prezbiterium) restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany na narożach, z węższym prostokątnym prezbiterium i wieżą od zachodu wyprowadzoną jedynie do wysokości murów nawy. Wnętrze prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowym zachowało renesansową chrzcielnicę z początków XVII w. i barokowe ołtarze z połowy XVIII w.

Szklary Górne - d. woj. legnickie
- Pałac barokowy, wzniesiony w latach 1715-1725 wg projektu B. Peintnera, częściowo przebudowany w 1900 r., remontowany w latach 1970- -1971. Prostokątny z bocznymi niższymi skrzydłami, trzytraktowy, dwu i trzy kondygnacjowy. Część środkowa korpusu z płaskim ryzalitem na osi, nakryta dachem mansardowym z lukarnami, o elewacjach podzielonych pilastrami wspartymi na gładkim cokole parteru, z wejściami akcentowanymi portalami balkonowymi. Część wnętrz zachowała późnobarokowy wystrój.
- Kościół parafialny Św. Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1376 r., obecny wzniesiony w początkach XVI w. (1516?), restaurowany w 1820 i 1910 r. Orientowany, murowany, dwunawowy, halowy o czteroprzęsłowym wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowym, z wieżą od zachodu. Wyposażenie wnętrza barokowe z XVIII w., obok niego zachowana gotycka chrzcielnica, dwie płyty nagrobne z początków XVI w., a w prezbiterium osiemnaście płyt nagrobnych z końca XVI w. z postaciami zmarłych, zwieńczonych wspólnym belkowaniem wspartym na korynckich kolumnach.

Szymocin - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Podwyższenia Krzyża Św., wzniesiony ok. 1600 r. najprawdopodobniej na fragmentach założenia średniowiecznego. Przebudowany w 1717 r., odnawiany w 1930 i 1957 r. Orientowany, murowany, jednonawowy bez wydzielonego prezbiterium z wieżą od zachodu, częściowo oskarpowany, wzbogacony o kaplicę od południa. Wnętrze czteroprzęsłowe nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, ozdobionym plafonami w obramieniach stiukowych. Na elewacjach zewnętrznych dekoracja sgraffitowa o motywach roślinnych oraz wolutowe szczyty zamykające prezbiterium i kruchtę. We wnętrzu zachowany cenny wystrój z epoki gotyckiej, renesansowej i barokowej.
- Cmentarz otacza mur kamienny z ozdobną bramą renesansową z ok. 1600 r.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   S