Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   P



Pakoszów - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac barokowy, wzniesiony ok. 1725 r., restaurowany w XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r., remontowany w latach 1959-1961. Założony na prostokącie z płytkimi ryzalitami bocznymi, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, kryty dachem łamanym z lukarnami. Wnętrza zachowały dekoracje stiukowe na sklepieniach, a sala dawnej łazienki ściany wyłożone kafelkami z Delf.

Panków - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku gotycko-barokowego, wzniesionego zapewne w XV w., powiększonego w końcu XVI w., a gruntownie przebudowanego po 1699 r. Restaurowany w końcu XIX w., uległ zniszczeniu w 1945 r. Całość wzniesiona została na nieregularnej, zbliżonej do czworoboku sztucznej wyspie otoczonej fosą z wodą. Jej wschodnią część zajmuje prostokątny, dwukondygnacjowy pałac, a część zachodnią czworoboczna wieża obronna i mur kurtynowy pierwotnego założenia.

Parchów - d. woj. legnickie
- Pałac barokowy, wzniesiony w pocz. XVIII w. (ok. 1702 r.), restaurowany w XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r., zabezpieczony w 1958 r. Założony na prostokącie, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty czterospadowym dachem łamanym z lukarnami. Ryzality środkowe akcentowane podziałem pilastrowym, w wejściu głównym kamienny portal balkonowy.
- Obok w parku klasycystyczna kaplica cmentarna z pocz. XIX w. Murowana, kwadratowa, nakryta dachem namiotowym z sygnaturką.

Parszowice - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Rodziny, gotycki, wzniesiony w XV w., restaurowany w XVIII i XIX w., remontowany w 1959 r. Orientowany, murowany, oskarpowany, salowy z dostawioną od północy wieżą, z węższym, prostokątnym prezbiterium, zachował we wnętrzu fragmenty polichromii z XV w., nagrobek z 1515 r. i kamienną chrzcielnicę z pocz. XVI w.

Pasiecznik - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Michała, wzmiankowany w 1323 r. Obecny wzniesiony w pocz. XVI w. (ok. 1535 r.?), restaurowany w XVIII i XIX w. Jest to budowla murowana, jednonawowa nakryta płaskim stropem z czworobocznym prezbiterium sklepionym krzyżowo, z wieżą od zachodu. We wnętrzu drewniany, rzeźbiony, barokowy ołtarz i kamienna chrzcielnica z 1602 r.

Pastuchów - d. woj. wałbrzyskie
- Wieża mieszkalna, wzniesiona w XVI w. w stylu renesansowym, otoczona późniejszym budynkiem dworu ok. 1565 r., restaurowana w 1935 i 1965 r. Zbudowana z kamienia na planie prostokąta, z odrębną wieżyczką mieszczącą klatkę schodową, czterokondygnacjowa, posiada w parterze portal wejściowy z datą 1565 r.
- Kościół parafialny Św. Barbary, zbudowany ok. poł. XIII w. z kamienia łamanego, w stylu późnoromańskim, powiększony w XVIII w. o wieżę zachodnią. Jest to budowla jednonawowa z kwadratowym prezbiterium zakończonym absydą sklepioną półkopułą. W prezbiterium założono sklepienia krzyżowo-żebrowe wsparte na narożnych kolumienkach. W zachodniej ścianie nawy zachował się skromny portal uskokowy. W prezbiterium widnieje póżnogotyckie tabernakulum i kamienna chrzcielnica.
- Dom (nr 11a), w stylu empire, wzniesiony w pocz. XIX w. Założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygniacjowy, nakryty dachem łamanym z naczółkami. Elewacje zachowały podziały architektoniczne, stylowe elementy dekoracyjne.

Paszowice - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Trójcy, wzniesiony pierwotnie w 1784 r. jako kościół ewangelicki, restaurowany w 1910 i 1961 r. Murowany, założony na planie prostokąta z dostawioną wieżą, o pilastrowym podziale elewacji, z kondygnacją empor we wnętrzu.
- Kościół cmentarny, pierwotnie parafialny, wzmiankowany w 1305 r., wzniesiony w średniowieczu, przebudowany w XVI i XVIII w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na wspornikach, zamkniętym rzeźbionymi zwornikami. We wnętrzu późnogotycka chrzcielnica z ok. 1550 r. i barokowy ołtarz główny z pocz. XVIII w.

Pawłowice Wielkie - d. woj. legnickie
- Dwór zbudowany w stylu renesansowym ok. 1584 r., restaurowany w XIX w. Założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty wysokim dwuspadowym dachem z ozdobnymi szczytami. Elewacje zewnętrzne pokryte są bogatą, figuralną dekoracją sgraffitową. Od północy przylega doń parterowy budynek gospodarczy, jednotraktowy o wnętrzach nakrytych sklepieniami kolebkowymi.

Pawłów Trzebnicki - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny NMP, barokowy, wzniesiony w latach 1708-1709 jako kościół ewangelicki. Konstrukcji szkieletowej, założony na planie krzyża greckiego, zwieńczony w części centralnej kopułą z latarnią, zachował we wnętrzu barokowy ołtarz główny z poł. XVIII w.
- Obok wolno stojąca, drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej pochodząca z pocz. XIX w.

Pątnów - d. woj. legnickie
- Ruiny pałacu klasycystycznego z końca XVIII w., zniszczonego w 1945 r. Murowany, prostokątny z bocznymi skrzydłami trzytraktowy, dwukondygnacjowy z kolumnowym portykiem na osi.
- Kościół filialny Św. Jama Chrzciciela, pierwotny wzmiankowany w 1362 r., obecny barokowy wzniesiony w latach 1705-1707, restaurowany w 1774 r. i w pocz. XX w. Murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym, węższym prezbiterium.

Pełcznica - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny kościoła Św. Anny (ul. Mikulicza 28). Obecnie zachowane mury wielobocznie zakończonego i oskarpowanego prezbiterium wzniesiono w końcu XV w. a nieistniejącej już nawy w okresie późniejszym. Całość uległa ruinie w poł. XIX w.

Pełcznica - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1298 r., Obecny gotycki wzniesiony w końcu XV w., gruntownie przebudowany i powiększony w baroku w latach 1748-1750, restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym zakończonym trójbocznie prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu trzy rokokowe ołtarze z 1754 r., ambonę i chrzcielnicę, a na wieży dzwon z 1733 r.
- Dom mieszkalny (nr 24) klasycystycany, z pocz. XIX w. Murowany, dwutraktowy. dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z powiekami.

Pełczyn - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Teresy od Dzieciątka Jezus, wzmiankowany w 1376 r. Pierwotny wzniesiony zapewne w XVII w., został gruntownie przebudowany i powiększony (nawa i wieża) w XVIII w. Murowany, z dobudówką o konstrukcji szkieletowej, jednonawowy, z dostawioną wieżą od połudnaa. Zachował we wnętrzu drewniany strop polichromowany z końca XVII w., dwie gotyckie rzeźby z XV w., barokowe ołtarz i ambonę z pocz. XVIII w., oraz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Piastów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Bożego Ciała, gotycko-barokowy, wzmiankowany w 1399 r. Obecny wzniesiony w pocz. XVI w., przebudowany w XVII w., remontowany w 1827 i 1960 r. Orientowany, salowy z prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą drewniany strop wsparty na centralnym słupie z zastrzałami. We wnętrzu póżnogotyckie sakramentarium przyścienne, kamienna chrzcielnica oraz późnorenesansowe - pochodzące z ok. 1602 r. ambona i stalle.

Piekary - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, pierwotny wzmiankowany w 1335 r, Obecmy barokowy wzniesiony ok. 1719 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z krótkim prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach spływających na przyścienne pilastry zachowało plafonowe malowidła z 1. poł. XVIII w.

Pielaszkowice - d. woj. legnickie
- Ruiny pałacu. Pierwotnie było to renesansowe założenie obronne z przełomu XVI i XVII w., powiększone w XVIII ., gruntownie rozbudowane w 2. poł. XIX w., zniszczone w 1945 r. Założony m planie podkowy której jedynie boczne skrzydła są zabytkowe, dawniej zapewne dwukondygnacjowy, zachował również narożną basteję w skrzydle południowym z kluczowymi strzelnicami.

Pielgrzymka - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzniesiony w 2. ćw. XIII w., rozbudowany w ciągu XVI w., restaurowany w 1717 i 1926 r. Z budowli romańskiej zachował mury korpusu i najprawdopodobniej dolnej części wieży. Jest to kościół orientowany, murowany z kamienia łamanego, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu, nakryty sklepieniem kolebkowym na gurtach. W ścianie zachodniej zachował romański portal uskokowy z głowicami pokrytymi dekoracją roślinną. Barokowe wyposażenie kościoła łącznie z drewnianymi emporami i malowanym sklepieniem pochodzi z poł. XVIII w.

Pieszków - d. woj. legnickie
- Kościół filialny MB Częstochowskiej, wzmiankowany w 1335 r. Obecny barokowy dobudowany w XVIII w., do wieży z XV w. restaurowany w XIX w. Murowany, salowy, bez wydzielonego prezbiterium, nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami, z czworoboczną wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu dwie gotyckie rzeźby z ok. 1500 r., oraz barokowy ołtarz główny z 2. poł. XVIII w.

Pieszyce - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac wzniesiony pierwotnie w stylu renesansowym w latach 1615-1617, obecny powstał w wyniku powiększenia i przebudowy w latach 1710-1730, restaurowany w 1818 r., uszkodzony w 1945 r., zabezpieczony w latach 1962-1963. Murowany, założony na rzucie prostokąta z długimi bocznymi skrzydłami, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym, o elewacjach dzielonych pilastrami, stojącymi na boniowanym parterze. Portal w skrzydle środkowym umieszczony w niewielkim ryzalicie ujętym ukośnie ustawionymi kolumnami, przechodzącym w czworoboczną wieżę z namiotowym daszkiem. We wnętnzu mimo zniszczeń zachowały się w salach fragmenty dekoracji stiukowej, szczególnie w skrzydle wschodnim, w którym mieściła się kaplica zamkowa.
- Całość założenia otoczona jest parkiem od strony północnej, a od południa droga zaakcentowana jest mostem ujętym w filary ozdobione alegorycznymi rzeźbami.
- Kościół parafialny Św. Jakuba Apostoła, pierwotny wymieniany jako kaplica w 1258 r., obecny wzniesiony ok. 1350 r., przebudowany w 1525 r., powiększony o wieżę w 1566 r., restaurowany w XVIII i XIX w. Jest to budowla jednonawowa, orientowana, murowana z cegły, z prezbiterium zakończonym poligonalnie i nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W południowej ścianie nawy zachował się rzeźbiony w kamieniu późnogotycki portal, a na ścianiach siedem całopostaciowych rzeźbionych nagrobków z lat 1548-1604.

Piława Dolna - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac wzniesiony pierwotnie jako renesansowy dwór w 2. poł. XVI w., przebudowany na rezydencję barokową w pocz. XVIII w., restaurowany w XIX w. Murowany, prostokątny z bocznymi ryzalitami, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami mansardowymi z lukarnami. Całość elewacji opinają pilastry na niskim cokole. Skrzydło środkowe z balkonowym portalem na osi, podwyższone o jedną kondygnację, akcentuje wolutowy szczyt. Zwracają również uwagę na elewacji frontowej obramienia okien pierwszego piętra, utworzone z hermowych pilastrów. Wnętrze parteru zachowało szereg pomieszczeń sklepionych kolebką z lunetami.
- Kościół parafialny Niepokalanego Poczęcia NMP, wzmiankowany w 1335 r. W obecnej postaci wzniesiony w okresie późnego średniowiecza, gruntownie restaurowany w 1855 r. Murowany, o skromnym jednonawowym układzie z wieżą od zachodu i węższym, prostokątnym prezbiterium. Zachował we wnętrzu późnogotycką rzeźbę ze sceną Zwiastowania z pocz. XVI w., malowane epitafium z 1516 r., oraz szereg nagrobków z postaciami zmarłych z lat 1559-1620.

Piotrkowice - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony ok. 1693. r., częściowo restaurowany w XIX w. Prostokątny, trzytraktowy, czterokondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z powiekami. Elewacje podzielone pilastrami o trzonach ozdobionych dekoracją roślinną, spoczywającymi na boniowanym parterze. We wnętrzu, na parterze, sień sklepiona kolebką pokrytą ornamentem okuciowym.

Piotrkowiczki - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Najświętszego Serca Jezusowego, wzmiankowany w 1325 r. Obecny gotycki wzniesiony w pocz. XV w., przebudowany w XIX w., restaurowany w 1936 i 1960 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym, nie wydzielonym prezbiterium, opiętym dwuskokowymi skarpami. We wnętrzu późnorenesansowa ambona z pocz. XVII w. oraz szereg płyt nagrobnych z XVII w. - Obok drewniana, wolno stojąca dzwonnica o konstrukcji słupowej pochodząca z pocz. XIX w.

Piotrowice - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Świętych Piotra i Pawła, zbudowany przed 1335 r., w stylu wczesnogotyckim, przebudowany w 1612 r., pozostający w ruinie w okresie 1812-1959, odbudowany w latach 1959-1961. Jest to budowla orientowama, murowana z kamienia łamanego, jednonawowa, z prostokątnym prezbiterium. Nawę nakrywa drewniany strop, nad prezbiterium zaś zachowało się sklepienie krzyżowe bez żeber. W przedsionku pod wieżą zachodnią zachował się rzeźbiony w kamiemu uskokowy portal, zwieńczony ostrołukiem.

Piotrowice Świdnickie - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku zbudowanego w 2. poł. XVI w. (lata 1568-1591), przebudowanego w 1894 r., a zniszczonego w 1945 r. Jest to budynek założony na czworoboku, dwukondygnacjowy, z cylindryczmymi wieżyczkami na narożnikach. Całość nakrywał dach siodłowy, ujęty dwoma potężnymi szczytami. Okna i portal posiadają bogate obramienia renesansowe z piaskowca, a elewacje zachowały fragmenty dekoracji sgraffitowych. We wnętrzu zachował się szereg sal, nakrytych sklepieniami kolebkowymi z lunetami, oraz kilka kamiennych kominków. Całość otoczona, jest fosami z wodą i fragmentami wałów ziemnych.
- Kościół filialny Podwyższenia Krzyża, wzniesiony ok. 1266 r. w stylu romańskim, powiększany w końcu średniowiecza i w wiekach późniejszych, restaurowany w XIX w., i w 1961 r. Orientowany, murowany z kamienia łamanego, jednonawowy, z dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym i dostawioną doń od północy wieżą. Zachował w oknie wschodnim zamurowany kamienny maswerk, wewnątrz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych, m.in. pary małżeńskiej Świnków z 2. poł. XVI w., a na wieży gotycki dzwon z 1540 r.

Piotrowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Katarzyny, wzmiankowany w 1298 r. Obecny gotycki wzniesiony w 2. poł. XV w., przebudowany w 1753 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prezbiterium zakończonym poligonamie i nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu późnogotyckie sakramentarium przyścienne, dziewięć całopostaciowych nagrobków z lat 1567-1610, renesansowa chrzcielnica z 1616 r. i barokowy wystrój z 1. pół. XVIII w.

Pisarzowice - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny pałacu wzniesionego w pocz. XVII w., gruntownie przebudowanego w 2. poł. XVIII i w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Było to założenie czworoboczne, trzykondygnacjowe z wewnętrznym dziedzińcem.
- Budynek gospodarczy pierwotnie wzniesiony w 1593 r., przebudowany w XVII i XIX w. Murowany, założony na prostokącie, dwutraktowy, ozdobiony późnorenesansowym szczytem.
- Kościół parafialny Macierzyństwa NMP, wymieniany w 1346 r., wzniesiony na przełamie XV i XVI w., przebudowany w XVIII w., zapewne przy wykorzystaniu fragmentów wcześniejszych. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy z niewyodrębnionym prezbiterium, bezwieżowy. Zachował we wnętrzu gotycki portal, klasycystyczny ołtarz i kilka kamiennych epitafiów z XVIII w.
- Budynek nr 292, dawny zajazd pocztowy, wzniesiony wg daty w 1802 r. Założony na prostokącie ze sklepioną sienią na osi, dwukondygnacjowy, nakryty łamanym dachem.

Pisarzowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1305 r., zbudowany w pocz. XVI w., odnowiony w 1603 r., restaurowany w 1879 i 1959 r. Jest to póżnogotyckie założenie jednonawowe z wieżą od zachodu, z dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował we wnętrzu rzeźbiony ołtarz z 1525 r. ze sceną Wniebowzięcia NMP, rzeźbioną ambonę z 1607 r., renesansową chrzcielnicę z 1625 r., a na ścianach płyty nagrobne z 1605-1613 r.

Piskorzów - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Michała Archanioła. Pierwotny wzniesiony w średniowieczu, gruntownie przebudowany na kościół ewangelicki w XVIII w., restaurowany w XIX w. Prostokątny, salowy z kondygnacjami emporowymi we wnętrzu, z wieżą od zachodu i skarpami od strony północnej. Zachował we wnętrzu klasycystyczsny ołtarz z 2. poi. XVIII w.

Platerówka - d. woj. jeleniogórskie
- Dwór wzniesiony wg napisów w latach 1510-1517, przebudowany w poł. XVII w., restaurowany w pocz. XIX w. Założony na prostokącie, trzykondygnacjowy, dwutraktowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczółkami. Zachował rzeźbione detale architektoniczne na elewacjach zewnętrznych i kilka sklepionych sal w parterze.
- Kościół filialny Niepokalanego Serca Marii, wzmiankowany w 1346 r., wzniesiony ok. 1520 r., powiększony w pocz. XVII w., restaurowany w latach 1720 oraz 1783 i ok. poł. XIX w. Orientowany, jednonawowy, z symetrycznie dostawionymi od południa i północy kaplicami, kwadratowym prezbiterimm, z wieżą od zachodu. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym wspartym na wewnętrznych, przyściennych pilastrach, zachowało kamienną rzeźbę Madonny z pocz. XVI w., późnobarokowy ołtarz główny i ambonę, oraz szereg kamiennych płyt nagrobnych z XVII i XVIII w.

Płakowice - d. woj. jeleniogórskie
- Zamek należący do największych, szesnastowiecznych założeń śląskich. Budowę jego rozpoczął w 1550 r. Ramfald Talkenberg, potem przebudowano wnętrza w XVIII i XIX w., ostatnia restauracja miała miejsce w 1967 r. Wzniesiony z kamienia, dwukondygnacjowy, trzyskrzydłowy, założony wokół czworobocznego dziedzińca, posiada wewnątrz parterowe krużganki wsparte na jońskich kolumnach, połączonych szerokimi, półkolistymi archiwoltami, a w narożach proste, jednobiegowe schody. Fasady zewnętrzne skromne, gładko tynkowane, akcentowane jedynie kamiennymi obramieniami okien. Na osi portal główny, połączony z oknami wspólną dekoracją o motywach roślinnych, a przed nim kamienny most przerzucony nad pierwotnie znajdującą się tutaj fosą obronną.

Pławnica - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór wzniesiony w 1. poł. XVIII w., barokowy. Założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem łamanym, o elewacjach ozdobionych ramowymi podziałami.

Płonica - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja, barokowy, zbudowany w 1777 r., wg projektu J. Kaufmanna. Murowany, założony na elipsie z czworoboczną wieżą, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kopulastym, spływającym na przyścienne pilastry. Wyposażenie wnętrza rokokowe, pochodzi z 2. poł. XVIII w.

Płonina - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku wzniesione na cyplu skalnym, zapewne w XIV w. Wzmiankowany w 1432 r. jako własność Henryka Czymy, był on jedną z głównych baz husytów i zapewne w czasie wojen uległ zniszczeniu. Obecnie zachowały się tylko fragmenty ruin i mury zagadkowej wielobocznej wieży, nie pozwalające jednak na rekonstrukcję dawnego założenia.
- Pałac wzniesiony pierwotnie jako renesansowy dwór w 1546 r., uległ rozbudowie w XIX w. Jest to założenie nieregularne, dwu- i trzykondygnacjowe o elewacjach ozdobionych wolutowymi szczytami.

Płóczki Górne - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Bartłomieja, wzniesiony ok. 1241 r., przebudowany kolejno w latach ok. 1520, 1558 i 1744, restaurowamy w XIX w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy z poligonalnie zakończonym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Wnętrza nakryte drewnianym stropem kasetonowym ozdobionym malowaną dekoracją akantową zachowały: dwa skrzydła malowane z tryptyku pochodzącego z ok. 1500 r., późnogotyckie sakramentarium przyścienne, barokowe, rzeźbione w drzewie, ołtarz główny, ambonę i prospekt organowy oraz kilka płyt nagrobnych z XVI-XVIII w.
- Dawna pastorówka (nr 172), barokowa, wzniesiona, w 1753 r. z murowanym parterem i piętrem o konstrukcji szkieletowej.

Pobiedna - d. woj. jeleniogórskie
- Pierwotnie osada rzemieślnicza, przekształcona w 1667 r. w miasto dla protestanckich górników uchodzących z Czech, wobec braku właściwego zaplecza gospodarczego nigdy nie rozwinęła się poza ramy pierwotnej lokacji. Po włączeniu okręgu Górnych Łużyc do Prus w 1815 r., ponownie wróciła do roli osiedla targowego.
- Pałac wzniesiony w 2. poł. XVIII w., restaurowany w XIX w., stanowi murowane założenie na rzucie podkowy, trzykondygnacjowe, dwutraktowe, z zachowanymi barokowymi obramieniami okien.
- Ruiny kościoła ewangelickiego, wzniesionego w XVIII w., zapewne na miejscu wcześniejszego kościoła parafialnego, wymienianego w 1346 r. Poważnie zniszczony w 1945 r., należał do typowych rozwiązań świątyń ewangelickich tego okresu.

Podgórzyn - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Trójcy, pierwotny wzmiankowany w 1318 r. Obecny późnobarokowy, wzniesiony ok. 1792 r., restaurowany w 1961 r. Murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium, w całości nakryty sklepieniami krzyżowymi, zachował we wnętrzu kamienną chrzcielnicę z 1486 r. i barokowe wyposażenie, pochodzące z okresu budowy kościoła.

Podskale - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku górskiego, wzniesionego w XIV w. Jako posiadłość rycerzy rabusiów został zmiszczony w 1476 r. przez wojska Macieja Korwina i mieszczan lwóweckich. W 1818 r. ruiny częściowo rozebrano i obecnie wśród pozostałych fragmentów można jedynie rozróżnić założenie zamku dolnego i górnego ze śladami domu mieszkalnego.

Podzamek - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac obecny w stylu neogotyckim, wzmiesiony w XIX w., zachował w swej bryle zamek, zbudowany przez probostwo augustianów w Kłodzku, w stylu renesansowym, który wkrótce po wzniesieniu, bo już w 1554 r., sprzedano osobom prywatnym. Budynek obecny, zachował bogaty portal renesansowy, wykonany przez Jerzego Daniela a na elewacjach ślady dekoracji sgraffitowych.

Pogorzeliska - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Jacka jest pierwotnym ewangelickim, kościołem granicznym, wzniesionym w latach 1654-1676, restaurowanym w 1718 r. Pierwotnie o konstrukcji szkieletowej, w części wieżowej przemurowany w cegle, jednonawowy z wielobocznym prezbiterium i wieżą od zachodu. Wnętrze z emporami, wsparte na centralnej drewnianej kolumnie zachowało, renesansową ambonę i chrzcielnicę oraz barokowy ołtarz z początków XVIII w.

Pogwizdów - d. woj. legnickie
- Pałac wzniesiony w 2. poł. XVIII w., gruntownie przebudowany w XIX w. Jest to założenie prostokątne z ryzalitem na osi, dwukondygnacjowe, nakryte dachem łamanym z lukarnami.
- Dawny dworek wzniesiony w 2. poł. XVIII w., w początkach XX w. przebudowany na spichlerz. Parterowy z kolumnowym portykiem zwieńczonym trójkątnym przyczółkiem.
- Kościół filialny Wniebowstąpienia Pańskiego, pierwotnie wzniesiony jako kościół ewangelicki w XVIII w. Rozplanowany na wydłużonym ośmioboku z kondygnacjami empor we wnętrzu zachował późnobarokowy ołtarz główny, ambonę i prospekt orgamowy, pochodzące z czasów budowy kościoła.
- Kościół cmentarny wzniesiony ok. 1318 r., przebudowany w początkach XVII w. Jest to założenie późnoromańskie, orientowane, murowane z kamienia łamanego, jednonawowe z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu wprowadzoną do korpusu nawowego. Prezbiterium nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe, nawę zaś drewniamy strop. W ścianie południowej zachował się ostrołukowy portal uskokowy oraz szereg płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Polkowice - d. woj. legnickie
- Ratusz wzmiankowany w 1487 r., pierwotny wzniesiony w XV w., zniszczony w czasie wojny trzydziestoletniej, odbudowany w latach 1687-1696, przebudowany w 1775 r., restaurowany w latach 1852-1853. Zajmuje blok śródrynkowy i wobec wielokrotnych przebudów zatracił pierwotne fragmenty z wyjątkiem masywu czworobocznej, przechodzącej w ośmiobok wieży.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1366 r. Pierwotny wyniesiony w XV w., powiększony o kaplicę w 1510 r., przebudowany ok. 1679 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wydłużonym, zakończonym trójbocznie prezbiterium, w całości oskarpowany, z wieżą dostawioną do południowej ściany prezbiterium. Zachował barokowe wyposażenie wnętrza z XVII i XVIII w., z wyjątkiem renesansowej, kamiennej chrzcielnicy z pocz. XVII w.

Pomianów Dolny - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Franciszka Ksawerego, barokowy, wzniesiony ok. 1725 r., restaurawany w 1803 r. Jednonawowy z półkolistym prezbiterium, z czworoboczną wieżą, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Skromne wyposażenie rokokowe pochodzi z 2. poł. XVIII w.

Pomianów Górny - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Barbary, barokowy, wzniesiony w 1758 r. na średniowiecznych fragmentach, powiększony w 1910 r. Murowany, jednonawowy z trójbocznym prezbiterium, nakryty dwuspadowym dachem z ośmioboczną sygnaturką, ujętym wolutowym szczytem. Zachował we wnętrzu późnobarokowy ołtarz główny i ambonę z 2. poł. XVIII w.
- Przy murze cmentarnym kamienny krzyż pokutniczy.

Pomocne - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1335 r. Obecny wzmiesiony w 1. poł. XIV w., przebudowany w 1772 r., restaurowany w 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Zachował dwa ostrołukowe, profilowane portale z piaskowca, przyścienne sakramentarium z XV w., oraz barokowy ołtarz główny z 1. poł. XVIII w.
- Obok plebania wzniesiona w 1731 r., murowana na prostokącie, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem łamanym.

Ponikwa - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Józefa, wzniesiony w XVIII w., a przebudowany w XIX w. Murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z półkoliście zakończonym prezbiterium.

Popielówek - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Katarzyny, wzniesiony wg daty na portalu w 1766 r., na miejscu wcześniejszego, restaurowamy w XIX i XX w. Orientowany, Jednonawowy z czworobocznym prezbiterium, z wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym. Z wyposażenia zachowane: drewniana rzeźbiona chrzcielnica i ambona, pochodzące z 2. poł. XVIII w.

Poraszyn - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Nawiedzenia NP Marii, wzmiankowany w 1259 r. Obecny gotycki wzniesiony w XV w., odbudowany po pożarze w 1654 r., powiększony na przełomie XIX i XX w. od północy o zakrystię. Orientowany, murowany z cegły, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, z wieżą od zachodu, oskarpowany, nakryty dachami dwuspadowymi. Wyposażenie wnętrza z epoki renesansu i rokoka pochodzi z XVII i 2. poł. XVIII w.

Poręba - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Sebastiana, barokowy, wzniesiony ok. poł. XVIII w., przebudowany w końcu XIX w. Murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z półkolistym prezbiterium, przesuniętym od osi ku południowi, zachował we wnętrzu barokowe ołtarze i rokokową rzeźbioną ambonę z końca XVIII w.

Posadowice - d. woj. wrocławskie
- Pałac pierwotnie wzmiesiony w końcu XVI w. jako renesansowy dwór, powiększony i przebudowany w stylu barokowym ok. 1702 r., restaurowany w XIX w. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym.
- Obok klasycystyczny spichlerz z pocz. XIX w., o elewacjach dzielonych pilastrami, nakryty dachem dwuspadowym, ujętym w trójkątne szczyty.
- Kościół filialny Bożego Ciała, wzniesiony w 2. poł. XVII w., gruntownie przebudowany (wymiana części ścian) w pocz. XX w. Pierwotnie konstrukcji szkieletowej i nowszej murowanej, Jednonawowy bez wydzielonego prezbiterium, zakończony trójbocznie, z czworoboczną wieżą drewnianą na podmurówce kamiennej. Zachował we wnętrzu renesansową chrzcielnicę z 1585 r. oraz barokowe ołtarz główny i ambonę z 2. pół. XVII w.

Postolice - d. woj. legnickie
Kościół filialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1335 r. wzniesiony w końcu XV lub pocz. XVI w., restaurowany w XIX w. i w 1965 r. Orientowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Prezbiterium sklepione krzyżowo, nad nawą drewniany strop. We wnętrzu dwa drewniane, rzeźbione ołtarze z pocz. XVIII w.

Powidzko - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, pierwotny wzmiankowany w 1329 r. Obecny barokowy wzniesiony w 1791 r., restaurowany w 1965 r. Murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym prezbiterium. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami wspartym na przyściennych pilastrach zachowało klasycystyczne wyposażenie, gotycki krucyfiks z 2. poł. XIV w., a w zakrystii szereg naczyń liturgicznych z XVI i XVII w.

Pożarzysko - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Józefa, wzniesiony ok. 1250 r., częściowo przebudowany ok. 1600 r., gruntownie odrestaurowany w 1852 r., zniszczony w 1945 r., odbudowany w 1972 r. Pierwotne założenie należało do najciekawszych wśród budowli romańskich na Śląsku. Był to kościół jednonawowy, z dwiema wieżami założonymi na półkolu, po bokach nawy i prostokątnym, wydzielonym prezbiterium. Otwarte do wnętrza nawy przyziemia wież dawały złudzenie transeptu. Niestety bryła pierwotna została zmieniona. Wieża południowa uległa zupełnemu zniszczeniu, a północna wyraźnemu obniżeniu (podobne założenie posiada kościół w Rusku). Od północy i południa zachowały się bogato rozczłonkowane portale kamienne, w prezbiterium zaś przyścienne sakramentarium, a na ścianach cztery kamienne nagrobki z postaciami z lat 1587-1621.

Proboszczów - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Małgorzaty, zbudowany po poł. XIII w., w XV i XVI w. przebudowamy, powiększony w końcu XVII w. i ponownie w latach 1701-1702 wg projektów J. Simonetiego. Murowany, jednonawowy z emporami, z prezbiterium zakończonym półkoliście, z wieżą od zachodu. W ścianie południowej zachował się portal o cechach wczesnogotyckich, a we wnętrzu bogate wyposażenie w stylu barokowym z pocz. XVIII w. oraz epitafium rodziny Rederrów z 2. poł. XVI w.
- Obok barokowa kaplica grobowa z 1781 r. o bogatej dzielonej kolumnami i pilastrami elewacji frontowej.

Prochowice - d. woj. legnickie
- Osada wyrosła jako rolnicze i rzemieślnicze zaplecze dla pobliskiego zamku. Prawa miejskie otrzymała w 1213 r., a zapewne w 2. poł. XIV w. otoczono ją niskim murem obronnym. Miasto kilkakrotnie niszczone, m.in. w 1428 r. w czasie wojen husyckich, w 1642 r. przez najazd wojsk szwedzkich oraz w 1813 r. w czasie okupacji przez Francuzów, zmieniło gruntownie swój wygląd po pożarze w 1769 r. Nie mając jednak właściwego zaplecza gospodarczego i możliwości rozwoju, przez cały dotychczasowy okres nie wyszło poza ramy średniowiecznej lokacji.
- Zamek położony na lewym brzegu Kaczawy na podmokłych łąkach, pierwotnie otoczony wodą. Wzmiankowany w 1317 r. i zapewne wówczas wzniesiony. Murowany z cegły na planie czworoboku, z bramą wjazdową od południa, posiadał wieżę warowną i budynek mieszkalny od północy. W końcu XV w. zamek został przebudowany i otoczony murem zewnętrznym z wielobocznymi bastejami (jedna z nich zachowana od zachodu). Renesansową rozbudowę zamku rozpoczął książę Fryderyk, a realizowano ją w kilku etapach pod kierunkiem Hansa Lindenera w latach 1548-1550, oraz 1580-1582. Wówczas to od wschodu stanął nowy budynek mieszkalny, połączony z kaplicą zamkową, tworząc niewielki dziedziniec, zamknięty od wschodu ścianą domu z gankiem wspartym na kamiennych renesansowych wspornikach. Wejście doń prowadzi przez bogato rzeźbioną bramę, umieszczoną w skrzydle południowym. W latach 1567 i 1630 zamek był rezydencją książęcą, po czym przeszedł w ręce prywatne. W 1612 r. został zniszczony przez Szwedów, a odbudowę podjęła w 1658 r. żona księcia legnickiego - Ludwika. Restaurowany w latach 1835 i 1905, uszkodzony w 1945 r., od 1960 r. zagospodarowywany etapami na cele kulturalne.
- Ratusz obecny wzniesiono po 1642 r., i gruntownie przebudowano po pożarze w 1769 r. Jest to budynek dwukondygnacjowy, dwutraktowy, kryty czterospadowym dachem z wieloboczną sygnaturką na kalenicy.
- Mury obronne, wzniesione zapewne w 2. poł. XV w., zniszczone w 1642 r., uległy ostatecznym uszkodzeniom w latach 1813-1830, pozostając do chwili obecnej w niewielkich fragmentach w południowej części miasta. Początkowo posiadały trzy bramy: Legnicką, Głogowską i Wrocławską, a od XVI w., czwartą - Nową lub Wołowską.
- Dawny kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1335 r., wzniesiony w końcu XV w., wielokrotnie przebudowywany, ostatnio gruntownie w XIX w. Z pierwotnej budowli zabytkowej zachował niewielkie fragmenty z wieżą, na ścianach której znajdują się nagrobki i epitafia rodziny Zedlitzów z lat 1527-1597.
- Dom mieszkalny (Rynek nr 29), pierwotnie renesansowy, wzniesiony wg daty w 1588 r., przebudowany w XIX w. Jest to budynek trzytraktowy, trzykondygnacjowy, ustawiony szczytowo z zamurowanym obecnie podcieniem w parterze. Fasadę frontową wieńczy szczyt z renesansowymi dekoracjami.

Proszków - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Anny, późnoromański, wzniesiony został przed 1311 r., a przebudowany w 1698 r., restaurowany w 1828 r. Jest to budynek jednonawowy z prostokątnym prezbiterium przechodzącym w półkolistą absydę. Nad nawą drewniany strop, nad prezbiterium sklepienie krzyżowe, a na ściamach dwa nagrobki z lat 1621-1622.

Proszówka - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku Gryf, położonego na stromym wzgórzu bazaltowym. Książęcy zamek murowany wzniesiono zapewne w 2. poł. XIII w. na planie nieregularnym, bez wież, z murami obronnymi z bazaltu. W 1399 r., wobec przejęcia dzielnicy książąt świdnickich przez królów czeskich, zamek przeszedł w ręce rodu Schaffgotschów. Przebudowa dokonana w 2. ćw. XVI w. przynosi w części wschodniej trzykondygnacjową wieżę mieszkalną. W 1546 r. dokonano dalszej rozbudowy i ufortyfikowania całości. Prace prowadzone w XVII i XVIII w. nie przedłużyły jednak użytkowania zamku, bowiem już w 1798 r. u stóp wzgórza założono folwark, gdzie przeniesiono administrację dóbr, a zamek opuszczono.
- Pałac wzniesiony w 1798 r., restaurowany w XIX i XX w. Jest to założenie prostokątne z ryzalitami, dwukondygnacjowe, nakryte dachem łamanym, zaakcentowane portalem balkonowym na osi.
- Zabudowania gospodarcze, wzniesione współcześnie z pałacem, założone zostały na czworoboku, dwukondygnacjowe, nakryte dachami dwuspadowymi z naczółkami, akcentowane sklepionymi sieniami na osi. Całości ich dopełniają cztery narożne, koliste wieże nakryte stożkowymi dachami,

Prusice - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Jadwigi, wzniesiony w końcu XIII w., powiększony o dobudówki w latach 1590 i 1619. Jednonawowy, murowany, z dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, posiada portal w kruchcie południowej ozdobiony rzeźbionymi motywami roślinnymi, nawiązującymi do stylu późnoromańskiego. We wnętrzu zachowane cztery całopostaciowe kamienne nagrobki z końca XVI w.
- Obok póżnobarokowa kaplica grobowa z 2. poł. XVIII w.

Prusice - d. woj. wrocławskie
- Miejscowość ta była wymieniana w 1253 r. jako osada targowa, będąca w prywatnym posiadaniu. Prawo miejskie otrzymały Prusice w latach 1287-1297, a książę wrocławski Henryk II wzniósł tu zamek, zaś syn jego otoczył miasto murami i fosą. Wskutek oparcia gospodarczego miasta wyłącznie na rolnictwie nigdy właściwie nie rozwinęło się ono poza średniowieczną lokację, mimo prób w XVIII w. stworzenia tu ośrodka przędzalnictwa.
- Zamek położony był we wschodniej części miasta i włączony w obręb średniowiecznych murów miejskich. Murowany, wzniesiony zapewne w XIV w., został przebudowany w XVI w. Obecnie zachowały się jedynie fragmenty murów i piwnic w zupełnie odrestaurowanym w XIX i XX w. budynku, na południowy wschód od kościoła parafialnego.
- Ratusz pierwotny wzniesiony został w końcu XV w., przebudowany w okresie renesansu w latach 1529-1553, a następnie częściowo zmieniony przez dostawienie od północy w 1742 r. zboru ewangelickiego. Prace w 1931 r. i rozbiórka zboru, ponownie zmieniły jego formę tak, że obecnie zwraca jedynie uwagę potężna wieża oraz fragmenty renesansowej dekoracji sgraffitowej na elewacjach i kamieniny portal akcentujący wejście od zachodu.
- Mury miejskie, ceglane, wzniesiono wokół miasta w ciągu XIV w. Rozdzielały je trzy bramy: Trzebnicka, Żmigrodzka, Uraska i furta kościelna. Rozbierane na materiał budowlany od 1819 r., zachowały się do chwili obecnej w niewielkich fragmentach, na obwodzie pierwotnego miasta.
- Kościół parafialny Św. Jakuba, wzmiankowany w 1335 r., wzniesiony został w końcu XV w. (1491-1492) jako budowla ceglana. Jednonawowy, z dwuprzęsłowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, posiada w fasadzie zachodniej kwadratową wieżę. Do południowej ściany prezbiterium przylega kaplica grobowa hrabiego Hatzfelda, pochodząca z 2. poł. XVII w., nakryta dwuprzęsłowym sklepieniem kolebkowym, ozdobionym bogatą sztukaterią. We wnętrzu zachował się rzeźbiony ołtarz drewniany oraz szereg nagrobków, z których najstarszym jest bogato polichromowany całopostaciowy nagrobek Zygmunta Korczacha (zm. 1513). W kaplicy znajduje się nagrobek Melchiora Hatzfelda (zm. 1658) w formie kamiennej tumby z leżącą postacią zmarłego w stroju rycerskim o ścianach bocznych ozdobionych płaskorzeźbionymi scenkami batalistycznymi.
- Domy mieszkalne (Rynek 9, 10, 28 i 29) wzniesione zostały w początkach XIX w. Murowane, dwutraktowe, dwu- i trzykondygnacjowe, o układzie kalenicowym, kryte dachami dwuspadowymi.

Prusy - d. woj. wrocławskie
- Ruiny pałacu renesansowego, wzniesionego w początkach XVII w., przebudowanego w 2. poł. XVIII w., restaurowanego w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Położony na sztucznej wyspie, otoczony fosą z wodą. Założony na czworoboku z wewnętrznym arkadowym dziedzińcem, ze sklepionymi, przejazdowymi sieniami i portalem z 1608 r. na osi. Skrzydła dwutraktowe, dwukondygnacjowe, zachowały jedynie sklepienia nad dawną kaplicą zamkową.
- Obok spichlerz dworski z początków XVIII w. i kuźnia (nr 88) z 1827 r. z zachowanym starym piecem.
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, gotycko-renesansowy, wzmiankowany w 1318 r. Wzniesiony w końcu XIII w., zasklepiony w 1497 r., powiększony o nawę południową w 1612 r., restaurowany w XIX w., i remontowany w 1969 r. Orientowany, murowany, o układzie dwunawowym, z wieżą od zachodu, w całości oskarpowany. Część północna z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym z wczesnogotyckim portalem i nawą nakrytą dwuprzęsłowym sklepieniem gwiaździstym, część południowa sklepiona kolebką z lunetami. Elewacje zewnętrzne ozdobione geometryczną dekoracją sgraffitową. Wyposażenie wnętrza renesansowo-barokowe z XVII i 1. poł. XVIII w.

Przecławice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Katarzyny, wzmiankowany w 1353 r. Obecny wzniesiony w początkach XVI w., przebudowany w początkach XVII w., restaurowany w 1869 i 1906 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował we wnętrzu trzy barokowe ołtarze drewniane, ambonę i chrzcielnicę z XVII w., gotycki ołtarz szafkowy z ok. 1500 r. z postaciami św. Anny Samotrzeciej, św. Barbary i św. Katarzyny, w zakrystii kielich z 1604 r., a na wieży dzwon z 1726 r.
- Cmentarz otoczony kamienno-ceglanym murem z zachowanymi strzelnicami i bramą, pochodzącymi z 1. ćw. XVII w.

Przedborowa - d. woj. wałbrzyskie
- Budynek mieszkalny (nr 64) dawna oficyna dworska, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX w., przebudowany w pocz. XX w. Prostokątny, murowany, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym.
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1283 r. Obecny gotycki wzniesiony na przełomie XV i XVI w., odbudowany po pożarze w 1609 r., ok. 1681 r., ponownie przebudowany w 1773 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z zachodnią wieżą zwieńczoną renesansową attyką. Wnętrze nawy nakryte sklepieniem kolebkowym z lumetami, prezbiterium zaś sklepieniem krzyżowo-żebrowynn. Skromne wyposażenie barokowe, pochodzi z 1. poł. XVIII w.

Przedmoście Święte - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1305 r. Obecny barokowy wzniesiony ok. 1739 r., restaurowany w 1896 r. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z węższym kwadratowym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami spływającym na przyścienne pilastry. We wnętrzu barokowa polichromia iluzjonistyczna z 1. poł. XVIII w., podobnie jak i całość pozostałego wyposażenia.

Przerzeczyn Zdrój - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny NMP Królowej Polski, wzmiankowany w 1279 r., obecny wzniesiony w średniowieczu w pocz. XV w., przebudowany i powiększony o prezbiterium w XVIII w., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu i wąskim, wydłużonym prezbiterium zakończonym trójbocznie, o wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi z lunetami i malowanymi, barokowymi plafonami z końca XVII w. Na ścianach szereg całopostaciowych nagrobków z lat 1552-1617.

Przeworno - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny wzniesiony w XVI w. (ok. 1543 r.), gruntownie przebudowany w XVII w., restaurowany w początkach XX w. Założony na planie kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem z trzema narożnikami akcentowanymi przez sześcioboczne wieżyczki, zachował część pomieszczeń parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi z lunetami i krzyżowymi.

Przyłęk - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Anny, wzmiankowany już w 1230 r. Obecny wzniesiony w XIV w. i gruntownie przebudowany w 1823, z wieżą z 1871 r. W skromnym jednonawowym wnętrzu zachował się jedynie gotycki portal kamienny.
- Plebania (ul. Fabryczna), wzniesiona w 1. pół, XVIII w. Murowana, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym ujętym barokowymi szczytami. Zachowała we wnętrzach parteru sklepienia kolebkowe.

Psary - d. woj. wrocławskie
- Budynek administracyjny dawnego folwarku, klasycystyczny, wzniesiony w 1. ćw. XIX w., przebudowany w XX w. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym z naczółkiem, akcentowany monumentalną kolumnadą przed elewacją frontową.
- Obok zachowane zabudowania gospodarcze, pochodzące z tego samego okresu, o skromnej architekturze.
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, pierwotny wzmiankowany w 1345 r. Obecny barokowy wzniesiony w latach 1695-1713 restaurowany w XIX w. Murowany, salowy z półkolistą absydą, nakryty dachem dwuspadowym, zwieńczonym sześcioboczną sygnaturką. We wnętrzu zachowany renesansowy obraz Madonny z Dzieciątkiem z XVI w., oraz późnobarokowe wyposażenie z XVIII w.
- Obok klasycystyczna kaplica z pocz. XIX w. w formie antycznej aediculi, zwieńczona kopułą z latarnią.

Pszenno - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Sw. Mikołaja, gotycki zbudowany w l. poł. XIV w., a następnie rozbudowany przed 1552 r., przez Jakuba Droschiusa, restaurowany w 1968 r. Część starszą, kamienną, stanowi trzyprzęsłowa nawa i kwadratowe prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowym z żebrami. Z przebudowy póżnogotyckiej, ceglanej, pochodzi część (nawa) południowa, sklepienia w nawie głównej i wspaniały szczyt wschodni ozdobiony przenikającymi się ślepymi blendami. We wnętrzu zachowane wyposażenie barokowe z końca XVII w. oraz szereg całopostaciowych nagrobków z lat 1540-1619.

Pyszczyn - d. woj. wałbrzyskie
Pałac wczesnoklasycystyczny, wzniesiony w 1794 r., restaurowany w 1882 r., częściowo zdewastowany w 1945 r. Rozplanowany na rzucie podkowy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachami dwuspadowymi z lukarnami, o skromnych podziałach elewacji, silniej zaakcentowanej zdwojonymi pilastrami ujmującymi portal wejściowy, podkreślony na tle dachu półkolistym przyczółkiem.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   P