Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   O



Obora - d. woj. legnickie
- Dwór, wzniesiony w XVIII w., przebudowany w XIX w. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty czterospadowym dachem łamanym, z powiekami.
- Kościół, wzmiankowany w 1361 r. Pierwotny gotycki z końca XV w., powiększony został od wschodu w 1650 r., restaurowany w 1830 r., częściowo zniszczony w 1945 r., odbudowany w 1970 r. Orientowany, murowany, częściowo o konstrukcji szkieletowej, z prostokątnym prezbiterium, z czworoboczną wieżą od zachodu, zachował we wnętrzu płyty nagrobkowe z pocz. XVII w.

Ocice - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac, wzniesiony pierwotnie w XVI w., rozbudowany w stylu barokowym w latach 1740-1745, restaurowany w XIX w. Jest to założenie trzykondygnacjowe o bogato rozczłonkowanych podziałami pilastrowymi fasadach, z zachowanymi w części pomieszczeń parteru sklepieniami kolebkowymi.
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w w 1296 r., w obecnej formie wzniesiony w końcu XV w., restaurowany w 1853 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą na osi zachodniej oraz dostawionymi od południa drugą wieżą i barokową kaplicą grobową z 1749 r. Prezbiterium nakrywa dwuprzęsłowe sklepienie krzyżowo-żebrowe, nawę zaś sklepienie kolebkowe. We wnętrzu drewniany rzeźbiony tryptyk z Madonną z 1507 r., renesansowa chrzcielnica, barokowy ołtarz główny i ambona oraz kilka epitafiów z XVII w.
- Kościół ewangelicki, wzniesiony w stylu barokowym w 1781 r., restaurowany w latach 1882 i 1921, jest założeniem prostokątnym, nakrytym łamanym dachem i emporami we wnętrzu.

Okrzeszyn - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, pierwotny wzniesiony z drewna w 1960 r., obecny murowany powstał w 1724 r., powiększony o wieżę w 1856 r., restaurowany w pocz. XX w. i w 1959 r. Założony na planie krzyża ze słabo zaznaczonymi namionami, jednonawowy, z wieżą od zachodu, zachował barokowe wyposażenie z 2. poł. XVII w.
- Kościół cmentarny (przy granicy), wzmiankowany w 1352 r., w obecnej formie wzniesiony w 1580 r., przebudowany w 1736 r., restaurowany w 1934 r. Orientowany, murowamy, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, przykryty dwuspadowym dachem z ośmioboczną sygnaturką.
- Dom mieszkalny nr 18 (dawna plebania), barokowy, wzniesiony w 1794 r. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, ze sklepionymi pomieszczeniami parteru, nakryty dachem czterospadowym.

Okulice - d. woj. wrocławskie
- Dwór, pierwotnie renesansowy, z pocz. XVII w., przebudowany w XVIII i XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Murowany, prostokątny, z półokrągłym ryzalitem od zachodu, trzytraktowy, dwukondygmacjowy, nakryty dachem czterospadowym, zachował część sklepień krzyżowych nad pomieszczeniami parteru.

Oleśnica - d. woj. wrocławskie
- Pierwotna osada targowa wzmiankowana była już w 1189 r. jako leżąca na szlaku handlowym z Wrocławia do Kalisza. W 1230 r. wymieniany tu jest kościół parafialny, a w 1255 r. osada z polecenia księcia Henryka III została lokowana na prawie niemieckim. Istniał tu również gród obronny, który od 1247 r. stal się siedzibą kasztelana. Lokowane miasto posiadało zarys nieregularnego pięciokąta, całość otoczona była wałem ziemnym z palisadą i fosą. W XIV w, wzrosło znaczenie Oleśnicy, gdyż od 1320 r. stała się stolicą odrębnego księstwa. Równocześnie rozpoczął się intensywny rozwój miasta, posiadającego trwałe podłoże gospodarcze. Wzniesiono nowe, potężne, murowane fortyfikacje, odbudowano zamek, a w mieście istniały już trzy kościoły i budynek ratusza, występujący w dokumentach od 1393 r. W 1495 r. księstwo zostaje odstąpione Henrykowi I, księciu ziębickiemu - synowi Jerzego z Podlebradu. Rozwój miasta i dobrobyt mieszkańców potęgują się jeszcze w dobie renesansu w związku z wprowadzeniem przez księcia Jana ziębickiego do Oleśnicy reformacji. Mimo kolejnych klęsk żywiołowych i pożarów miasto rozwijało się wspaniale do wojny trzydziestoletniej. W 1634 r. zdobył Oleśnicę szwedzki generał Duval, poważnie niszcząc miasto. Od tego też czasu rozpoczął się jego powolny upadek. Od 1647 r. Oleśnica przeszła pod panowanie księcia wirtemberskiego Sylwiuszia Nymrode, a od 1752 r. we władanie księcia Augusta brunświckiego, po którym objął księstwo król pruski Fryderyk II. Mimo pewnego ożywienia gospodarczego w XVIII w., ponowny rozwój miasta następuje dopiero w 2. poł. XIX w. w związku z lokalizacją zakładów przemysłowych. Przerywa go jednak poważne zniszczenie miasta w czasie działań wojennych w 1945 r.
- Zamek, sprzężony z fortyfikacjałmi miejskimi w ich południowo-zachodminn narożniku, powstał w pocz. XIV w. Założony na planie zbliżonym do prostokąta, posiadał okrągłą wieżę (powstałą najprawdopodobniej już w końcu XIII w.) w narożniku północno-wschodnim. Od 1559 r. rozpoczęto przebudowę zamku w stylu renesansowym, ukończoną w 1608 r. Wewnątrz pierwotnych murów powstał od południa nowy budynek mieszkalny. Dwa dalsze skrzydła stanęły na zewnątrz omawianego muru, od strony wschodniej i zachodniej. Prócz tego obok wieży umieszczono cały kompleks budynków, przeznaczonych do obrony wjazdu do zamku, który prowadził przez prostokątny barbakan. Mieścił on w dole kazamaty, ponad nimi przejazd z rzędami strzelnic, a wyżej ganek straży. Zamek otrzymał renesansowe dachy z ozdobnymi szczytami, a wewnątrz przy wschodnim, skrzydle krużganki wzniesione przez Adama Hoffmanna, wsparte na wysuniętych kamiennych kroksztynach. Fasady nowej rezydencji pokryto dekoracją sgraffitową, a całość otoczono wałami i fosą z wodą. Zamek częściowo zatracił pierwotne, bogate wnętrza w trakcie restauracji w XIX w. i w 1906 r., uszkodzony w 1945 r., obecnie odbudowywany jest adaptowany dla potrzeb oświaty. Podlegają również konserwacji póżnorenesansowe stropy drewniane i póżnobarokowe dekoracje stiukowe sklepień, zachowane w kilku salach parteru i 1 piętra.
- W latach 1559-1562 wzniesiono przy bramie renesansowy pałacyk (obecnie siedziba Muzeum) połączony z północnym skrzydłem zamku. Osie podziału elewacji akcentują profilowane, prostokątne obramienia okien, a narożnik płn-wsch. ozdabia kolisty, piętrowy wykusz.
- Ratusz, pierwotny średniowieczny z XV w., gruntownie przebudowany w XIX w., spalony w 1945 r., został odbudowany w latach 1960-1964. Obecnie z budowli gotyckiej zachowała się kwadratowa wieża od strony wschodniej, niewielkie fragmenty murów magistralnych, a we wnętrzu kilka rzeźbionych płyt renesansowych na klatce schodowej.
- Mury miejskie zostały wzniesione w 1. poł. XIV w., a następnie unowocześnione i rozbudowane ok. poł. XVI w. Zachowane obecnie w dużych fragmentach, mimo rozbiórek prowadzonych w XIX w., opasują teren starego miasta. Budowane z cegły, posiadały pierwotnie cztery bramy: Wrocławską-Oławską, Mariacką, Trzebnicką i Namysłowską. Prócz murów konserwowanych w latach 1964 i 1965 zachowała się również brama Wrocławska (pierwotnie zwana Trzebnicką), wzniesiona na rzucie kwadratu z ostrołukowym przejazdem, o elewacjach ozdobionych motywem ślepych blend.
- Kościół parafialny, dawniej zamkowy, Św. Jana Ewangelisty wymieniany w 1230 r. W pierwotnej formie powstał w końcu XIII w., powiększony następnie w XIV w., przebudowany w XV w. przez Mikołaja Hoferichtera i Mikołaja Fischera, zasklepiony w 1469 r., otrzymał na przełomie XVI i XVII w. empory nad nawami bocznymi. Po wojnie trzydziestoletniej, w latach 1655-1656 kościół restaurowano, budując równocześnie kaplicę z kryptą grobową dla książąt wirtemberskich. Został odbudowany po zrujnowaniu (zawalenie się sklepień) w latach 1906-1908, a restaurowany w 1962 r. W obecnej formie jest to orientowana, gotycka budowla ceglana, trzynawowa, bazylikowa, z wydłużonym prezbiterium zakończonym poligonalnie. Od północy przylega do niego kwadratowa wieża, zwieńczona dwukondygnacjowym hełmem z XVII w., a od południa ośmioboczna kaplica grobowa. Całość wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowe i gwiaździste. W kaplicy znajduje się tumba nagrobna księcia Jana (zm. 1557) i jego żony Anny Szydłowieckiej (zm. 1556), wykonana przez Jana Osiewa z Wurtzburga, z leżącymi postaciami zmarłych, wykonanymi w pełnej rzeźbie. W prezbiterium epitafiuan księcia Karola Krzysztofa (zm. 1569), wykonane w 1579 r. w marmurze z całopostaciowym portretem zmarłego, oraz kamienne epitafium księżny Jadwigi Wurtemberskiej (zm. 1668). Zwracają również uwagę: nagrobek księcia Jerzego I (zm. 1554), szereg epitafiów, w tym dwa malowane na desce, z XVI w., kamienna chrzcielnica z ok. 1500 r. i renesansowa ambona z 1605 r.
- Kościół NMP i Św. Jerzego, wymieniany w 1341 r., obecną formę przyjął przez połączenie dwu odrębnych kościołów, pierwotnie stojących obok siebie. Część starsza jest trzynawową halą trójprzęsłową, do której od północy przyłączono pierwotny kościół jednonawowy. Od zachodu wznosi się potężna wieża, zwieńczona hełmem z 1798 r. (wg projektu K. G. Langhansa), od południa zaś renesansowa kruchta z 1609 r. Obiekt, poważnie zniszczony w 1945 r., odbudowywany dla celów kulturalnych.
- Kościół pomocniczy Św. Trójcy jest budowlą barokową, wzniesioną w latach 1738-1744, zniszczoną w 1945 r., odbudowaną w 1961 r. Jest to założenie jednonawowe, z wieżą od wschodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym i ozdobionym iluzjonistyczną kompozycją malarską ołtarza głównego.
- Kościół ewangelicki Zbawiciela został założony w średniowieczu jako synagoga dla miejscowej gminy żydowskiej. Ma układ dwunawowy, halowy. Od 1535 r. użytkowany jako magazyn, podczas przebudowy w latach 1695 i 1734 na kościół ewangelicki utracił gotyckie filary i otrzymał obecne sklepienie kolebkowe.
- Domy mieszkalne, pochodzące z poprzednich epok, uległy prawie całkowitemu zniszczeniu w 1945 r. Z nielicznych obecnie zachowanych do najstarszych należy tzw. dom wdów (ul. Roosevelta), ufundowany przez księcia Sylwiusza Fryderyka w 2. poł. XVII w., odbudowany w latach 1960-1964, po zniszczeniach w 1945 r., oraz dwie kamieniczki w rynku (nr 48 i 49), pochodzące z końca XVIII i pocz. XIX w., w stylu klasycystycznym.

Olszanica - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Serca Pana Jezusa, wzmiankowany w 1335 r., obecny gotycki wzniesiony w pocz. XVI w., restaurowany w latach 1899-1900. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu renesansowy portal z 1516 r., kamienna chrzcielnica i barokowy ołtarz z początków XVIII w.

Olszany - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny pałacu wzniesionego pierwotnie jako założenie renesansowe w XVII w., które uległo gruntownej przebudowie w pocz. XVIII w. i zniszczeniu w 1945 r. Było to założenie na rzucie podkowy, dwukondygnacjowe, z zachowanym fragmentem dekoracji sgraffitowej na elewacji i balkonowym portalem w elewacji frontowej.
- Obok wznoszą się zabudowania gospodarcze, murowane, pochodzące z pocz. XVIII w.
- Kościół parafialny Św. Trójcy, gotycko-renesansowy. Wzmiankowany w 1239 r., w obecnej postaci wzniesiony w pocz. XIV w., przebudowany w 1522 r., powiększony ok. 1600 r., restaurowany w 1913 i 1964 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od południa i prostokątnym, dwuprzęsłowym prezbiterium. Nad nawą sklepienie sieciowe z 1522 r., nad częścią prezbiterium krzyżowo-żebrowe. Elewacje prezbiterium zachowały geometryczną dekorację sgraffitową a wnętrze wyposażenie barokowe z 1. poł. XVIII w. oraz szereg płyt nagrobnych z XVII i XVIII w.

Olszany - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1376 r., w obecnej formie wzniesiony ok. 1500 r., gotycki, restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, oskarpowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu i pięciobocznie zakończonym prezbiterium. Wyposażenie wnętrza, barokowe, pochodzi z XVIII w.

Olszyna Lubańska - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny pałacu wzniesionego w 2. poł. XVIII w., restaurowanego w XIX w., spalonego w 1959 r. Zachowane mury wskazują, że była to budowla założona na prostokącie o siedmioosiowej elewacji frontowej i trzech kondygnacjach.
- Kościół parafialny Św. Józefa Oblubieńca, wymieniany w 1314 r. W obecnej postaci wzniesiony w XVI w., przebudowywany w 1676 r. i w XVIII w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy z węższym prezbiterium i wieżą od południa. Nawę nakrywa polichromowany strop kasetonowy, pochodzący z 1614 r.

Olszyniec - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Anny, pierwotny wzmiankowany w 1335 r., obecny wzniesiony ok. 1593 r., restaurowany w 1926 i 1964 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, ze sklepionym krzyżowo-żebrowo i oskarpowanym prezbiterium. Nad nawą renesansowy, malowany strop kasetonowy z 1614 r., a we wnętrzu również renesansowe chrzcielnica i ambona oraz póżnobarokowy ołtarz główny z około 1720 r.

Oława - d. woj. wrocławskie
- Pierwotne osiedle powstało pomiędzy rzekami Odrą a Oławą w miejscu brodu i wymieniane było po raz pierwszy w 1144 r. jako posiadające kościół parafialny (zapewne rotundę pod wezwaniem Św. Świerada). Około 1220 r. otoczono je pierścieniem obwarowań. Przed 1234 r. Oława otrzymała prawa miejskie (średzkie), rozszerzone następnie w 1282 r., gdy wymieniana jest tu kasztelania. Siedzibą jej był zapewne stary zamek, zlokalizowany na terenie obecnego placu starozamkowego. Obecny układ urbanistyczny powstał w końcu XIV w. (prawdopodobnie w 1353 r.) przez przeniesienie i usytuowanie nowego zamku w północnej części miasta i stworzenie w ten sposób osiowej kompozycji całego założenia. Od końca XVI w., zaczęło rozwijać się tu papiernictwo, piwowarstwo i złotnictwo, a także działała mennica książęca. Okres swej największej świetności przeżywało miasto w latach 1697-1737, gdy na zamku mieszkał książę Jakub Sobieski. Otoczono je wtedy wspaniałymi nowożytnymi fortyfikacjami ziemnymi wg projektu Walentego Saebischa, a całość zamykał pierścień wód Odry i Oławki, tworząc silną twierdzę. Po zajęciu Śląska przez Prusy, miasto przeszło w ręce prywatne. W XIX w. rozpoczął się rozwijać tu przemysł drzewny oraz związany z nim port na Odrze. W 1945 r. Oława uległa poważnemu zniszczeniu, lecz odbudowała się szybko i rozwinęła w oparciu o nowe zakłady przemysłowe, a szczególnie Zakłady Samochodowe w pobliskim Jelczu,
- Zamek został wzniesiony przez księcia brzesko-legnickiego Ludwika I w latach 1359-1398 i posiadał prawdopodobnie dziedziniec na rzucie trapezu oraz dwie wieże bramne, od północy i południa, tą ostatnią związaną z miastem. Odbudowany po zniszczeniach za panowania księcia Joachima Fryderyka w 1588 r. przez architekta Bernarda Niurona. został dodatkowo otoczony obwarowaniami ziemnymi z czterema bastejami. Ponownie przebudowali go za panowania księcia Krzysztofa w XVII w. architekci Carlo Rossi i Lucca Giovanni (1659-1680). W latach 1697-1737 mieszkał tu królewicz Jakub Sobieski; po tym okresie zamek podupadł i zamieniono go na biura i magazyny. Zniszczony w 1945 r., został odbudowany w latach 1952-1958 dla potrzeb administracji. Najciekawsze jest skrzydło południowe, będące głównym budynkiem zamkowym, czterokondygnacjowe, dziewięcioosiowe, dwuszczytowe, o bogatej architekturze barokowej, z rzeźbionym portalem wejściowym na osi. Skrzydło północne zachowało zewnętrzny, pierwotny mur gotycki z wieżą bramną o ostrołukowym przejeździe.
- Ratusz pierwotny wzniesiony został w 1353 r., a przebudowany w 1585 r. Panownie odbudowany po zniszczeniach w latach 1637-1668 zachował obecnie czworoboczną wieżę, przechodzącą wyżej w ośmiobok, galerię i wysoki hełm. Na ośmioboku umieszczono cztery tarcze zegara i cztery postacie: księżyca, koguta, śmierci i rycerza - poruszane mechanizmem zegara z 1718 r. Obecny budynek ratusza powstał w 1823 r. wg projektów F. Schinkla. Część północną i wschodnią bloku śródrynkowego zajmują małe domki mieszczańskie z XVII i XVIII w.
- Mury miejskie zbudowane w końcu XIV w. z cegły posiadały dwie bramy: Wrocławską, Brzeską oraz furtę Odrzańską i rozdzielone były szeregiem baszt. Niszczone w XIX w., do chwili obecnej zachowały się w niewielkich fragmentach, obok kościoła parafialnego i przy ul. Pałacowej. Z nowożytnych obwarowań ziemnych zachował się fragment bastionu u zbiegu ul. Ogrodowej i B. Chrobrego.
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1201 r. w pierwotnej postaci został wzniesiony ok. 1300 r. Pozostało z niego jedynie prezbiterium, do którego dobudowomo w 1587 r. korpus, wieżę i zakrystię. Całość, powiększona o dwie kruchty, została przebudowana w XVII w. i restaurowana w 1886 i 1964 r. Kościół jest budowlą trzynawową, orientowaną, o pięcioprzęsłowym korpusie w układzie pseudohalowym. Dwuprzęsłowe prezbiterium nakrywa sklepienie gwiaździste z XV w., Wsparte na pierwotnych (pochodzących z ok. 1300 r.) narożnych kolumienkach i przyściennych wspornikach o głowicach ozdobionych dekoracją roślinną, korpus zaś - sklepienie barokowe kolebkowe z lunetami. We wnętrzu zwraca uwagę bogate wyposażenie; dobry prospekt organowy i rzeźbiona ambona, części ław i konfesjonałów wykonane przez Esaiasa Flaschnera w 1570 r. oraz dwoje stall barokowych z 1783 r. Na ścianach późnorenesansowe epitafium Jerzego Ernesta (zm. 1559) oraz szereg całopostaciowych nagrobków z XVII w.
- Domy mieszkalne, zachowane po zniszczeniach wojennych zaledwie w kilku przykładach, głównie wokół rynku, pochodzące z XVII i XVIII w. Murowane, trzytraktowe, dwu- i trzykondygnacjowe, o układzie szczytowym, poważnie przebudowane w XIX w.

Ołdrzychów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1346 r., w obecnej formie wzniesiony został w 1827 r. przy wykorzystaniu wcześniejszej budowli z pocz. XVII w. Zachował we wnętrzu późnogotycki, drewniany krucyfiks, dwa barokowe ołtarze z pocz. XVIII w., szereg obrazów i trzy epitafia z XVIII w.
- Przy drodze kamienny słup milowy Poczty Polsko-Saskiej z 1725 r.

Opolnica - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny dworu wzniesionego w stylu renesansowym w pocz. XVII w., przebudowanego w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Było to założenie czworoboczne, dwutraktowe, dwukondygnacjowe, z ozdobnymi wolutowymi szczytami, z zachowanymi (mimo przebudów) renesansowymi obramieniami okien.

Orłowiec - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Sebastiana, wzniesiony zapewne w średniowieczu, przebudowywany w XVII i XVIII w. Murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z czworobocznym prezbiterium, ze śladami geometrycznej dekoracji sgraffitowej na elewacjach.

Osetnica - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Anny, wzmiankowany w 1399 r. Obecny gotycki wzniesiony w końcu XV w., restaurowany w 1. poł. XIX w. i ok. 1930 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym, trójbocznie zakończonym i oskalpowanym prezbiterium, nakrytym sklepieniem sieciowym, na zakończeniu zachodnim nawy zwieńczony na kalenicy czworoboczną sygnaturką z cebulastym hełmem. We wnętrzu w ołtarzu głównym obraz z 1. poł. XVIII w, związany z kręgiem M. Willmanna, na ścianach nagrobki z XVI i XVII w.

Osetno - d. woj. leszczyńskie
- Dwór, pierwotnie wzniesiony jako renesansowe założenie obronne w pocz. XVI w., gruntownie przebudowany w XIX w. Murowany, trzyskrzydłowy, z wewnętrznym dziedzińcem, dwukondygnacjowy, z kolistą wieżą, nakryty dachami dwuspadowymi, zachował część sklepionych pomieszczeń w parterze, a na dziedzińcu wspaniały późnorenesansowy portal kamienny o niderlandzkiej dekoracji. Pozostały również fragmenty wałów ziemnych i fosy z wodą.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany jako istniejący w 1289 r., powiększony w XV w., odnowiony w 1925 i remontowany w 1956 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z prostokątnym prezbiterium otoczonym dostawionymi kaplicą i zakrystią, z nowszą wieżą od zachodu. Wnętrze prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, nawa kolebką z lunetami. Zachował na elewacjach zewnętrznych późnoromański fryz ceglany i półkoliste okna, a w zakrystii portal z 1498 r. z napisem fundacyjnym.

Osiek - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Chrystusa Króla, wzniesiony ok. 1526 r., przebudowany w 1610 r., powiększony o zakrystię w 1755 r., zniszczony w 1945 r., odbudowany w 1968 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu szereg płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Osiek - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Marii Magdaleny, obecny gotycki wzniesiony w 1. poł. XVI w. (1542 r.), przebudowany i powiększony w 1755 r., restaurowany w pocz. XX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z transeptem i trójbocznie zakończonym prezbiterium, z wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachował późnogotycki portal oraz nagrobki z lat 1622-1634,

Osiek Łużycki - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1346 r. Obecny wzniesiony wg napisu ok. 1532 r., odbudowany po pożarze w 1662, remontowany w 1965 r. Murowany, jednonawowy, z wielobocznie zakończonym prezbiterium nakrytym sklepieniem ozdobionym dekoracją stiukową, z wieżą od zachodu i przytykającą doń kaplicą grobową z 1749 r. We wnętrzu późnorenesansowy ołtarz z kolumienkami, a na zewnątrz kamienne epitafia z XVIII w.

Osina Wielka - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, pierwotny wzmiankowany w 1293 r., obecny klasycystyczny dobudowano do cylindrycznej wieży z 1520 r. Murowany, jednonawowy, z półkoliście zakończonym prezbiterium, z cylindryczną wieżą od zachodu, nakrytą renesansowym, stożkowym hełmem. We wnętrzu zachowała się gotycka rzeźba Św. Anny Samotrzeciej z poł. XV w. i późnobarokowe wyposażenie z końca XVIII w.

Ostroszowice - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny pałacu wzniesionego w XVIII w. zapewne na starszym założeniu, gruntownie przebudowanego w XIX i XX w., zniszczonego w 1945 r. Murowany, założony wokół czworobocznego dziedzińca, z kolistą wieżą w narożniku zachodnim, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, o elewacjach dzielonych poziomymi gzymsami pomiędzy kondygnacjami.
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1572 r. Obecny wzniesiony w latach 1592-1600, powiększony w XVIII w., gruntownie przebudowany w 1894 r., restaurowany w 1960 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym, trójbocznie zakończonym i oskarpowanym prezbiterium, zwieńczony ośmioboczną sygnaturką na kalenicy dwuspadowego dachu. Zachował we wnętrzu renesansową chrzcielnicę z końca XVI w. i dwa barokowe ołtarze z XVII i XVIII w.
- Plebania wzniesiona w pocz. XIX w., w wyniku rozbudowy wcześniejszego założenia. Murowana, prostokątna, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym, z zachowanymi fragmentami geometrycznej dekoracji sgraffitowej na elewacjach.

Owczary - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1376 r. Obecny gotycki wzniesiony w 2. poł. XV w., powiększony o wieżę w XVI w., przebudowany ok. 1700 r., restaurowany w 1895 i 1939 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wielobocznie zakończonym prezbiterium, oskarpowany, z wieżą od zachodu. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, jedynie nad zakrystią zachowało się sklepienie krzyżowo-żebrowe z rzeźbionym zwornikiem. We wnętrzu prezbiterium późnogotyckie przyścienne sakramentarium oraz barokowe wyposażenie pochodzące z 1. poł. XVIII w.

Owiesno - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku. W XIII w. był tu gródek obronny, założony na planie owalnym przez templariuszy. W jego pobliżu w pocz. XIV w. wzniesiono z kamienia obecny zamek rycerski na planie owalnym z wewnętrznym dziedzińcem i wieloboczną wieżą. Całość otoczono głęboką fosą z wodą. Jednakże liczne przebudowy w XVII w. przez Z. Boska, i XVIII w., a później restauracja w 2. poł. XIX w. zupełnie zniszczyły wnętrza i częściowo zatarły ślady pierwotnego założenia. Zawalenie się zaś wieży w 1964 r., pogłębiło jeszcze bardziej zniszczenia powstałe w 1945 r.
- Kościół filialny Św. Trójcy, wzniesiono przed 1583 r., a restaurowano w XVIII i XIX w. Jest to założenie orientowane, murowane z kamienia, jednonawowe, z wieżą od zachodu, z prezbiterium zakończonym ścianą prostą i nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu zachowane barokowe wyposażenie z początków XVIII w., renesansowe epitafium z 1592 r. oraz szereg płyt nagrobmych z XVI i XVII w.

Ozorowice - d. woj. wrocławskie
- Dwór klasycystyczny, wzniesiony w końcu XVIII w., przebudowany w XX w. Murowany, prostokątny, z bocznymi ryzalitami, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym. Na osi portyk z trójkątnym tympanonem wspartym na czterech jońskich kolumnach.
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1353 r. Obecny, gotycki, wzniesiony w XV w., najprawdopodobniej powiększony w XVI w., nakryty sklepieniami w 1722 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, oskarpowany, z węższym trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowym. Zachował póżnogotycką, kamienną chrzcielnicę z pocz. XVI w. i barokowe wyposażenie z 1. poł. XVIII w.
- Obok wolno stojąca drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej szalowanej deskami, pochodząca z pocz. XIX w.

Ożary - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Katarzyny, wzmiankowany w 1335 r. Pierwotny średniowieczny wielokrotnie przebudowywany (szczególnie w XVIII w.), ostatnio powiększony o symetryczne kaplice w latach 1853-1854. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium przechodzącym w wieloboczną absydę, z symetrycznymi kaplicami po bokach. Wnętrze, nakryte sklepieniem kolebkowym na gurtach spływających na przyścienne zdwojone pilastry, zachowało późnobarokowe wyposażenie z poł. XVIII w.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   O