Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   M



Machnice - d. woj. wrocławskie
- Pałac klasycystyczny, wzniesiony w pocz. XIX w., przebudowany w końcu XIX w. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty czterospadowym dachem z lukarnami. Na osi elewacji frontowej czterokolumnowy portyk z trójkątnym tympanonem.
- Obok zachowane zabudowania gospodarcze, współczesne pałacowi, ze sklepionymi częściowo pomieszczeniami parterów.

Maciejowa - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1318 r. Obecny wzniesiony zapewne ok. 1622 r., przebudowany w XVIII w., restaurowany w XIX w., remontowany w 1961 r. Murowany, założony na prostokącie, nakryty trójprzęsłowym sklepieniem krzyżowym, z dostawioną od zachodu wieżą. We wnętrzu rzeźbione, drewniane ołtarze i ambona z poł. XVIII w.
- Dawny zajazd nr 75, póżnobarokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w., przebudowany w XIX w. Założony na prostokącie, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty czterospadowym dachem łamanym.
- Dom mieszkalny nr 51, przysłupowy, wzniesiony w XVIII w. przebudowany w 1822 r. Prostokątny, część parteru murowana, część o konstrukcji przysłupowej, piętro o konstrukcji szkieletowej, całość nakryta dachem dwuspadowym.

Maciejowiec Góra - d. woj. jeleniogórskie
- Dwór wzniesiony w latach 1627-1632, być może na miejscu budowli wcześniejszej. Restaurowany w 1652, od 1938 r. nieużytkowany, remontowany w 1958 r. Jest to założenie trójskrzydłowe wokół wewnętrznego dziedzińca o arkadowych podcieniach, z fasadami zewnętrznymi pokrytymi dekoracją sgraffitową o motywach geometrycznych. Wnętrza nakryte sklepieniami kolebkowymi lub drewnianymi, malowanymi stropami, zachowały szereg rzeźbionych portali renesansowych.

Makowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Katarzyny, wzmiankowany w 1372 r., w obecnej postaci wzniesiony został w pocz. XVI w., a następnie powiększony wg daty na szczycie wschodnim w 1598 r., przebudowany w 1712 r., restaurowany w końcu XIX w., remontowany w 1966 r. Jest to budowla orientowana, wzniesiona z kamienia łamanego, na planie krzyża greckiego, o oskarpowanych diagonalnie narożach z dostawionymi zapewne nieco później ramionami transeptu, o wnętrzu nakrytym sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, spływającymi na bogate, architektoniczne konsole. Elewacje ozdobione geometryczną dekoracją sgraffitową, a od zachodu bogaty renesansowy portal. We wnętrzu rzeźba św. Anny Samotrzeciej z XV w. oraz szereg nagrobków z XVI-XVII w.

Mała Oleśnica - d. woj. wrocławskie
- Pałac. Pierwotnie była tu od 1226 r. komenda zakonu templariuszy, przejęta w 1312 r. przez zakon joannitów, którzy w końcu XVII w, ustąpili miejsca Kawalerom Maltańskim. Po sekularyzacji zakonu w 1810 r. całość przekazana została osobom prywatnym. Brak danych historycznych i badań nie pozwala w chwili obecnej na szczegółowe rozwarstwienie obiektu, można jedynie stwierdzić, że zespół obecny, barokowy, powstał w wyniku odbudowy elementów wcześniejszych po pożarze w 1706 r., restaurowany w XIX i pocz. XX w. na pewno zachował starsze fragmenty. Całość założona jest wokół prostokątnego dziedzińca, dwu- i trzytraktowa, dwu- i trzykondygnacjowa, nakryta dachami dwuspadowymi. Skrzydła starsze o elewacjach dzielonych pilastrami wspartymi na boniowanym parterze zachowały szereg wnętrz ozdobionych dekoracją stiukową. Skrzydło północno-zachodnie zajmuje kaplica nakryta sklepieniem kolebkowym, akcentowana w bryle czworoboczną wieżą zwieńczoną cebulastym hełmem z latarnią, odbudowana po pożarze w 1706 r.

Małkowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Trójcy, wzmiankowany w 1287 r. Obecny gotycki wzniesiony ok. 1400 r., częściowo przebudowany w 1680 r., restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, w całości oskarpowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym zakończonym trójbocznie prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Wyposażenie barokowe pochodzące z 2. poł. XVIII w., zachowało również płytę nagrobną z 1494 r. oraz cztery epitafia z XVIII w.

Małuszów - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzniesiony w średniowieczu, w XV w., przebudowany w XVII i XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowym. We wnętrzu ostrołukowy portal w wieży, a na ścianach renesansowe płyty nagrobne z XVII w.
- Budynek plebanii, wzniesiony w XVIII w., murowany, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym z naczółkiem.

Maniów Mały - d. woj. wrocławskie
- Ruiny pałacu pierwotnie barokowego z ok. 1750 r., przebudowanego w stylu klasycystycznym w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Murowany, czworoboczmy z dobudówką, trzytraktowy, trzykondygnacjowy z płaskim ryzalitem podzielonym pilastrami podtrzymującymi trójkątny przyczółek. Na parterze zachowany barokowy portal kolumnowy i sala z fragmentami dekoracji stiukowej.
- Obok barokowy spichlerz z 1746 r., prostokątny, dwukondygnacjowy, kryty dachem łamanym z naczółkami.
- Budynek dawnego młyna z częścią mieszkalną, późnoklasycystyczny, wzniesiony w 1892 r. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym, z półkolistą wnęką na osi elewacji akcentującą portal wejściowy.

Maniów Wielki - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Niepokalanego Poczęcia NMP, wzmiankowany w 1335 r. Obecny gotycki wzniesiony w poł. XIV w. prezbiterium, w XV w., korpus przebudowany w XVII w. (m.in. sklepienia prezbiterium), restaurowany w 1861 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. We wnętrzu gotycka rzeźba Chrystusa z 2. poł. XIV w., figura Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1500 r., barokowia ambona z końca XVIII w. oraz szereg płyt nagrobnych z XVI-XVIII w.
- Zabudowania gospodarcze dawnego dworu obejmują stajnię i oborę, wzniesione w stylu klasycystycznym w pocz. XIX w., o skromnym detalu architektonicznym.

Marcinowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Wacława, póżnobarokowy, wzniesiony w l. poł. XVIII w., restaurowany w latach 1830 i 1871, remontowany ok. 1920 i w 1964 r. Murowany, założony w planie krzyża greckiego, o wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Wystrój wnętrza barokowy, pochodzi z okresu budowy obiektu.

Marciszów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół cmentarny Niepokalanego Serca NMP, gotycki, wzniesiony ok. 1378 r., restaurowanly w 1856 i 1959 r. Orientowany, murowany jednonawowy, z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Na ścianach szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Marczów - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Katarzyny, wzniesiony w 1707 r., restaurowany w XIX i XX w. Jest to budowla orientowania, murowana, jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą, z wieżą od zachodu. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowe wsparte na przyściennych pilastrach. Wystrój barokowy obejmuje rzeźbiony w drzewie ołtarz główny, ambonę, dwa konfesjonały oraz dwie kamienne tablice nagrobne z XVII w.

Marszowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Narodzenia NMP, wzniesiony zapewne w średniowieczu, przebudowany i powiększony o nawę i wieżę w XVIII w. Konstrukcji szkieletowej, jednonawowy, z czworobocznym prezbiterium, o wnętrzu wypełnionym kondygnacjami empor. Wyposażenie barokowe z 2. poł. XVIII w., zachowało również całopostaciowy nagrobek z 1590 r.

Masłów - d. woj. wrocławskie
- Kościół poewangelicki, renesansowy, wzniesiony w 1592 r., poważnie przebudowany w XVIII w., opuszczony w 1945 r. Orientowany, murowany o dwunawowym korpusie, z wydłużonym prezbiterium zakończonym trójbocznie, z wieżą od zachodu, zwieńczoną cebulastym hełmem z latarnią. Na ścianach nagrobki z lat 1585-1652.

Mąkolno - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Marii Magdaleny, wzmiankowany w 1335 r. Obecny barokowy wzniesiony ok, 1729 r., restaurowany (elewacje) w XIX w. Orientowamy, murowany, z częścią nawy poszerzonej do formy zbliżonej do tramseptu, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą zachodnią wkomponowaną we wnętrze nawy. Wyposażenie wnętrza póżnobarokowe z ok. 1750 r., zachowało również rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem pochodzącą z ok. 1380 r.
- Budynek mieszkalno-gospodarczy (nr 54), barokowy, wzniesiony w poł. XVIII w., restaurowany po 1816 r. Prostokątny, jedno- i dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym ujętym w wolutowe szczyty.

Męcinka - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Andrzeja, wzmiankowany w 1327 r. Do pozostawionej z budowli średniowiecznej z XIV w. wieży zachodniej w 1818 r. dostawiono kościół ewangelicki, o rozdzielonym emporami wnętrzu, ostatnio restaurowany w 1961 r.
- Na zewnątrz w murze cmentarnym zachowamy kamienny krzyż pokutniczy.

Michałkowa - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac wzniesiony ok. 1757 r., częściowo przebudowany w XIX w. Założony na czworoboku, parterowy z nadbudówką na osi frontowej elewacji. Nakryty dachem mansardowym. Elewacje o bogartym wystroju architektonicznym, zwieńczone balustradą i wazonami nad belwederem. Sale parteru sklepione, w jednej z nich kamienny barokowy kominek.
- Kościół filialny Św. Anny, wzniesiony w końcu XVII w., na miejscu świątyni wzmiankowanej w 1376 r., przebudowany w XIX w., remontowany w 1958 r. Murowany z kamienna, jednonawowy, z wydzielonym prostokątnym prezbiterium i wieżą od zachodu. We wnętrzu skromne wyposażenie barokowe i dwa epitafia z XVIII w.

Mieczków - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Andrzeja Boboli, wzmiankowany w 1335 r. Obecny gotycki wzniesiony w końcu XV w., przebudowany w 2. poł. XVII w. (m.in. sklepienie prezbiterium), restaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym. Prezbiterium i wieża oskarpowane diagonalnie. We wnętrzu przyścienne sakramentarium z piaskowca i dwa gotyckie portale.

Miedziane - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1346 r. Obecny wzniesiony w latach 1720-1730, być może przy wykorzystaniu fragmentów wcześniejszych. Orientowany, murowany z kamienia, założony na czworoboku z dostawioną od północy wieżą oraz dwoma kruchtami, z lat 1726 i 1729. We wnętrzu zachowane piętrowe empory i kamienna ambona z rokokowymi ozdobami, a od południa szereg epitafiów z XVI-XVIII w.

Miedzianka - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół ewangelicki, wzniesiony w 1822 r. w stylu późnego klasycyamu, opuszczony w 1945 r. Jest to budowla salowa z dwoma kondygnacjami empor we wnętrzu i dostawioną od południa wieżą.
- Ruiny domu mieszkalnego (nr 25), wzniesionego w stylu renesansowym w 1598 r., przebudowanego w XVIII w., zniszczonego w 1945 r. Było to ziałożenie prostokątne, dwutraktowe, dwukondygnacjowe z renesansowymi obramieniami i fragmentami sklepień kolebkowych w pomieszczeniach parteru.

Mierczyce - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1335 r., wzniesiony w XIV w., a przebudowany w końcu XV w. oraz w XVIII w. Jest to budowla gotycka, murowana z cegły, jednonawowa, z prezbiterium zakończonym poligonalnie, z wieżą od zachodu. Prezbiterium nakrywa dwuprzęsłowe sklepienie krzyżowo-żebrowe, nawę zaś barokowy strop plafonowy ze stiukami. W oilonach widnieją kamienne gotyckie maswerki. We wnętrzu od południa kamienny, ostrołukowy, profilowany portal, drewniama, płaskorzeźbiona ambona z pocz. XVII w., klasycystyczna kamienna chrzcielnica z pocz. XIX w. oraz szereg kamiennych nagrobków, m.in. J. Schweinichena (zm. 1677) z popiersiowym portretem zmarłego.

Mieroszów - d. woj. wałbrzyskie
- Na miejscu wczesnośredniowiecznego gródka powstał zameczek książąt świdnickich, a obok niego osada targowa, która lokowana została, na prawie miejskim ok. 1354 r. Początkowo miasto rozwijało się jako ośrodek rzemiosła lniarskiego. Zniszczone przez husytów, potem wyludnione przez zarazę w latach 1584-1585, padało ofiarą pożarów w latach 1630 i 1646. Po zajęciu Śląska przez Prusy, od 1742 r. miasto traci swe znaczenae jako ośrodek handlowo-rzemieślniczy i powoli zaczyna upadać. Ożywia się wobec rozwoju przemysłu w XIX w., a po okresie stagnacji w latach 1920-1950, która przynosi również straty w zabudowie, ponownie rozwija się jako zaplecze dla pobliskiego Wałbrzycha.
- Kościół parafialny Św. Michała, wzniesiony został ok. 1427 r., po pożarze zameczka i kaplicy zamkowej - pochodzących z 1280 r. Powiększony ok. 1601 r., potem w latach 1714-1717, częściowo przebudowamy w 1835 r., restaurowany był w latach 1905 i 1958. Jest to obiekt murowany, jednonawowy, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym wieloboczną absydą, z wieżą od zachodu. Zachował we wnętrzu gotycko-renesansowy i barokowy portal, oraz fragmenty renesansowego wyposażenia z końca XVI w.
- Domy mieszkalne zostały zachowane na terenie miasta mimo zniszczeń w poprzednich wiekach. Okres renesansu reprezentują obiekty przy ul. Żeromskiego l (1581 r.) i ul. Kościelnej 9, epokę baroku - obiekty przy ul. Kościelnej 6, 8, 10, przy pl. Niepodległości, wszystkie jednak częściowo przebudowywane w XIX i pocz. XX w.

Międzybórz - d. woj. kaliskie
- Kościół ewangelicki, pierwotnie katolicki Św. Józefa, wzmiankowany w 1376 r., od poł. XVI w. przejęty przez ewangelików i zapewne wtedy inkastelowany - obecny z elementami poklasycystycznymi wzniesiony został w latach 1893-1894.
- Najciekawszy jest fragment ceglanego muru obronnego z narożną, cylindryczną basteją, pochodzącą zapewne z 1. poł. XVI w.

Międzygórze (Góra Igliczna)- d. woj. wałbrzyskie
- Kościół pątniczy MB Śnieżnej, wzniesiony w latach 1781-1782 przez budowniczego Andrzeja Jagera, hełm wieży z 1784 r., powiększony o krużganek w 1821 r. Założony na prostokącie z wieżą od wschodu, otoczony sklepionym krużgankiem. Zachował we wnętrzu szereg wotywnych obrazów ludowych z XVIII i XIX w.

Międzylesie - d. woj. wałbrzyskie
- Osiedle zostało założone przy zamku, wzniesionnym nad Nysą Kłodzką dla ochrony dróg z Czech i Moraw. Do 1294 r. było ono pod panowaniem królów czeskich, z których Wacław po nadaniu praw miejskich darował całość klasztorowi w Kamieńcu. Cystersi jednakże już w 1315 r. sprzedali Międzylesie rycerzowi Ottonowi z Gloubus. Od 1653 r. miasto stało się własnością hrabiego Althan, którego następcy rezydowali w miejscowym zamku aż do 1945 r. Miasto uległo zniszczeniu w czasie wojen husyckich, ale zostało odbudowane jeszcze w ciągu XV w., nigdy nie posiadając żadnych umocnień obronnych. Ponownie uległo ono zniszczeniu w trakcie pożaru w ciągu wojny trzydziestoletniej w 1643 r. Poważne ożywienie przeżywa Międzylesie w 2. poł. XVIII w., dzięki rozwojowi tkactwa lnianego, jednakże kres temu kładą wojny napoleońskie, po których miasto nie dźwignęło się już z upadku.
- Zamek pierwotny z 1370 r., będący siedzibą rycerską został zniszczony w czasie wojen husyckich. W latach 1580-1590 na miejscu tym wzniesiono renesansowy dwór, być może przy wykorzystaniu fragmentów średniowiecznych. Dwór ten w latach 1686-1695 został powiększony o nową część barokową, restaurowany w XIX w. w 1945 r. uległ niewielkiemu zniszczeniu. Całość założenia składa się z dwóch części: starszej - renesansowej, wielobocznej z wieżą, zgrupowanej wokół małego dziedzińca oraz nowszej - z okresu baroku, dwuskrzydłowej, o wnętrzach nakrytych sklepieniami kolebkowymi i ozdobionych dekoracją stiukową. Z epoki renesansu pochodzi również brama wjazdowa z artystycznie wykonanym portalem oraz fragmenty dekoracji sgraffifowej na elewacjach zewnętrznych.
- Kościół parafialny Bożego Ciała, wzmiankowany w 1350 r. wzniesiony został zapewne w XV w. Odbudowany po zniszczeniach w 1560 r. zachował pierwotne prezbiterium. Powiększony po pożarze w 1643 r. otrzymał sklepione przejście do zamku w 1778 r. Po restauracji w 1965 r. jest to budowla jednonawowa, orientowalna, z kwadratową wieżą od zachodu. Nawę nakrywa szeroka, spłaszczona kolebka z drewna, prezbiterium zaś sklepienie kolebkowe z lunetami. We wnętrzu zachowała się wspaniała rokokowa ambona, ołtarz główny z 1838 r., a w zakrystii dwa barokowe kielichy z pocz. XVIII w.
- Kościół cmentarny Św. Barbary, wzniesiony został w 1670 r. na miejscu zniszczonej budowli drewnianej. Jest to założenie orientowane, jednonawowe, murowane, z wieżą od zachodu, z trójbocznie zakończonym, prezbiterium, w którego wnętrzu zachował się ołtarz z 1675 r.
- Domy mieszkalne wokół rynku (nr 12-17, 31-38) wzniesione zostały w końcu XVIII i początkach XIX w. Są to budynki murowane, o układzie kalenicowym, dwutraktowe, z sienią przelotową, dwukondygnacjowe, z fragmentami bogatej niegdyś dekoracji na elewacjach frontowych.
- Przy ul. Sobieskiego znajduje się zespół tzw. siedmiu braci. Stanowią go obecnie cztery (dawniej siedem) domy o drewniano-murowanej konstrukcji, z podcieniowym parterem, ustawione szczytowo do ulicy, tworzące pierwotnie kolonię tkaczy (patrz Chełmsko Śląskie), a wzniesione w pocz. XVIII w.

Miękinia - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1335 r. Obecny, pierwotnie gotycki, z końca XV w., gruntownie przebudowany po pożarze w 1710 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu i węższym, trójbocznie zakończonym prezbiterium, zwieńczonym bogato razczłonkowanym ujętym w wolutowe spływy szczytem wschodnim. We wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi i lunetami zachowało się barokowe wyposażenie 2 XVIII w.

Mikołajowice - d. woj. legnickie
- Kościół filialny MB Częstochowskiej, wzmiankowany w 1345 r. Obecny wzniesiony w XV w., przebudowany w XIX w. Orientowany, murowany z kamienia i cegły, jednonawowy, z trójboczme zakończonym i oskarpowanym prezbiterium, z wieżą od zachodu. We wnętrzu kamienne gotyckie sakramentarium z XV w., drewniany, klasycystyczny ołtarz główny i szereg renesansowych, kamiennych nagrobków.

Milicz - d. woj. wrocławskie
- Pierwotnie istniał tu gród, wymieniany w 1136 r. jako własność wrocławskiej kapituły katedralnej. W XIII w. gród, należący już do kasztelana, stanowił wiażny ośrodek admimistracyjno-wojskowy. Od 1309 r. osada przeszła na rzecz książąt oleśnickich i od nich to ponownie Milicz dostał się w ręce biskupa wrocławskiego. W 1336 r. gród zdobył król czeski Jan Luksemburski. W końcu XV w. stworzono osobne księstwo milickie jako własność Kurzbachów, a następnie w 1590 r. przeszedł Milicz w ręce hrabiów Maltzan, w których pozostawał do 1945 r. Prawa miejskie Otrzymała osada ok. 1323 r., zapewne też wtedy otoczono ją umocnieniami ziemnymi. Liczne pożary na przestrzeni wieków zupełnie zniszczyły zabytkową zabudowę, z której zachowały się nikłe przykłady w centrum obecnego miasta.
- Ruiny zamku, powstałego po poł. XIV w., gdy Milicz należał do księcia Konrada oleśnickiego. Zamek został zbudowany na nizinie, na lewym brzegu Baryczy, na planie nieregularnego wieloboku i otoczony murem oraz głębokimi fosami. Od wschodu prowadziło doń wejście, a od południa znajdował się budynek mieszkalny. Po pożarze w 1536 r. wzniesiono nowy budynek z wielką salą o sklepieniu wspartym na jednym filarze. W latach 1616 i 1651 Walenty Saebisch opracował nie zrealizowany projekt przebudowy zamku. W XVII w., postawiono jedynie nowy budynek na miejscu dawnej bramy, a od pożaru w 1797 r., całość pozostaje trwałą ruiną.
- Pałac zbudowany został nieopodal omówionych już ruin zamkowych, najprawdopodobniej wg projektów architekta K. G. Geisslera, zatwierdzonych w 1799 r., a następnie częściowo przebudowany w 1910 r., remontowany w latach 1959-1960. Jest to wspaniałe założenie w stylu klasycystycanym, usytuowane nad sztucznym kanałem wodnym, z kolumnowymi portykami na osi i centralną kopułą z latarnią. We wnętrzu na osi zachował się centralny, eliptyczny salon ozdobiony jońskimi kolumnami. Do dobrze zachowanego parku w stylu angielskim, prowadzi od strony miasta kamienna brama triumfalna, zbudowana w 1814 r. wg projektu Schatzela.
- Zachowały się również murowane oficyny i budynki gospodarcze, wzniesione wg projektów K. G. Geisslera w końcu XIX w., a poważnie przebudowane w pocz. XX w.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, pierwotny wzmiankowany był w 1223 r., obecny, klasycystyczny, wzniesiony został w latach 1817-1821. Murowany, założony na prostokącie, z bocznymi aneksami i balkonowymi emporami we wnętrzu.
- Kościół pomocniczy Św. Andrzeja Boboli jest zaadoptowanym kościołem Łaski Bożej, wzniesionym dla protestantów po 1709 r. (patrz Jelenia Góra), restaurowany w 1963 r. Budowla ta, o konstrukcji szkieletowej, założona na planie krzyża, jednonawowa, z poligonalnie zakończonym prezbiterium, z kwadratową wieżą od zachodu. Surowe wnętrze bez ozdób i dekoracji rozdzielają kondygnacje drewnianych empor.

Milikowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wczesnogotycki, wzniesiony został po poł. XIII w., wymieniany dopiero w 1318 r. przebudowany następnie w XV w. i w 1668 r., restaurowany w 1891 r. Murowany, jednonawowy, z wieżą od południa, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na rzeźbionych kapitelach. Na ścianach zachowany szereg nagrobków z 2. poł. XVI i z XVII w.

Milin - d. woj. wrocławskie
- Pałac, pierwotnie renesansowy dwór z początków XVII w., uległ przebudowie w latach 1749-1750 i w XIX w. Murowany, trójskrzydłowy na planie podkowy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, kryty dachami dwuspadowymi. Portal wejściowy na osi elewacji frontowej flankowany jest pilastrami podtrzymującymi gzyms i kamienne wazony.
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1297 r., w obecnej formie wzniesiony w pocz. XIV w., prezbiterium w XV w., korpus przebudowany w latach 1677-1679, odrestaurowany po pożarze w 1824 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W kaplicy południowej zachował się klasycystyczny ołtarz, a w zakrystii srebrna monstrancja z poł. XVIII w.

Miłogostowice - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Stanisława, wzniesiony w XV w., wielokrotnie przebudowywany (XVIII, XIX w.), reetaurowany w 1965 r. Orientowany, murowany z kamienia i cegły, w części o konstrukcji szkieletowej, jednonawowy, z wieżą od zachodu. Wnętrze rozdzielone dwoma rzędami słupów, a w nim zachowane gotyckie kamienne sakramentarium z kratą, późnorenesansowe, drewniane ołtarz i ambona, na wieży dzwon z 1658 r., a w zakrystii cenny mszał z 1738 r, ze sztychami Bartłomieja Strachowskiego w oprawie z XIX w.

Miłoradzice - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Trójcy, wzmiankowany w 1298 r. Obecny gotycko-barokowy, wzniesiony w XV w., gruntownie przebudowany w 1674 r., restaurowany w XIX w. Orientowny, murowany, jednonawowy, z nie wydzielonym prezbiterium, czworoboczną, oskarpowaną wieżą od zachodu. Zachował na ścianach szereg nagrobków z XVI i XVII w., a we wnętrzu kaplicy grobowej dekorację stiukową z końca XVII w.

Miłosławice - d. woj. wrocławskie
- Dwór klasycystyczny, wzniesiony w pocz. XIX w. Prostokątny, dwutraktowy, parterowy, z facjatkami, nakryty dachem łamanym z naczółkami. Wejście akcentowane kolumnami na tle półkolistej wnęki.

Miłowice - d. woj. kaliskie
- Kościół parafialny Św. Antoniego Padewskiego, wzmiankowany w 1286 r., w obecnej postaci wzniesiony ok. 1715 r. najprawdopodobniej na fragmentach obiektu średniowiecznego, restaurowany w 1965 r. Orientowany, jednonawowy, salowy, z wieżą od zachodu. We wnętrzu zachowany nagrobek dziecięcy z 1761. r. oraz całość wyposażenia barokowego pochodzącego z pocz. XVIII w.

Mirosławice - d. woj. wrocławskie
- Pałac klasycystyczny, wzniesiony w latach 1801-1811 przez architekta W. Bodę i G. Winklera, przebudowany w latach 1911-1913. Murowany, prostokątny, z bocznymi pawilonami połączonymi galeriami z budynkiem środkowym, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym zwieńczonym, belwederem. Za wejściem, na osi centralny kolisty hall ze spiralną klatką schodową. Elewacje zewnętrzne ozdobione alegorycznymi płaskorzeźbami i gryfami.

Mirsk - d. woj. jeleniogórskie
- Istniejąca tu już od 1249 r. osada targowa otrzymała prawa miejskie od księcia jaworskiego Henryka I w 1337 r., gdy po zdobyciu tych ziem włączył je do Śląska. Jako ośrodek rzemieślniczo-rolniczy, miasto nie mając właściwego zaplecza gospodarczego, niewiele rozwinęło się poza ramy średniowiecznej lokacji. Poważnie zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej dźwignęło się nieco w 2. poł. XVII i w XVIII w., dzięki rozwojowi tkactwa i handlu lnem. Jednakże brak późniejszych zakładów przemysłowych w ciągu XIX i 1. poł. XX w. nie przyspieszył jego dalszego rozwoju.
- Ratusz pierwotny wzniesiony był ok. 1559 r., przebudowany po pożarze w latach 1794-1796, restaurowany w XIX w.. ostatnio poddamy remontowi w 1960 r. Jest to dwukondygnacjowy, prostokątny budynek ze sklepioną sienią w parterze i czworoboczną wieżą zwieńczoną barokowym hełmem z latarnią.
- Kościół parafialny Zwiastowania NMP, wzmiankowany w 1346 r., w obecnej formie wzniesiony został w latach 1562-1567, powiększony o wieżę w 1769 r., restaurowany w latach 1817 i 1927, remontowany w 1958 r. Jest to budowla orientowana, murowana z kamienia, trzynawowa, w formie sześcioprzęsłowej hali z poligonalnie zakończoną częścią wschodnią i wieżą od południa. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe wsparte na ośmiobocznych filarach i przyściennych konsolach. Zachowane wyposażenie barokowe pochodzi z XVIII w. z wyjątkiem epitafiów powstałych w XVI-XIX w.
- Kaplica św. Barbary (ul. Mickiewicza), pierwotnie cmentarna, wzmiankowana w 1436 r., w obecnej formie wzniesiona w XVIII w. Orientowana, murowana, czworoboczna, z nie wyodrębnionym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym spłaszczonym stropem.
- Kościół ewangelicki wzniesiono w 2. poł. XVIII w., a przebudowano w XIX w. Jest to założenie prostokątne z wieżą i kondygnacją empor we wnętrzu,
- Domy mieszkalne, zachowane częściowo na obwodzie rynku, pochodzą głównie z pocz. XVIII w., restaurowane w XIX i XX w. Pierwotnie posiadały one w parterach sklepione podcienia, obecnie zamurowane, zachowane jedynie w kilku wnętrzach sklepowych.

Miszkowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Wszystkich Świętych, wzmiankowany w 1363 r. Pierwotny wzniesiony został w końcu XVI w. Pozostała z niego wieża, do której dostawiono barokowy korpus w latach 1727-1729. Jest to obiekt jednonawowy, z półkoliście zakończonym, nie wydzielonym prezbiterium, z czworoboczną wieżą zwieńczoną ażurowym hełmem. We wnętrzu gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z 2. poł. XV w. oraz barokowy ołtarz i ambona z 1. poł. XVIII w.
- Kościół ewangelicki, barokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w. Założony na prostokącie, z wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym pozornym sklepieniem kolebkowym i rozdzielonym trzema piętrami drewnianych empor.

Moczydlnica Klasztorna - d. woj. wrocławskie
- Pałac, pierwotnie będący siedzibą zarządcy dóbr klasztoru Cystersów w Lubiążu, wzniesiony został ok. poł. XVIII w., gruntownie przebudowany w pocz. XIX w., częściowo zdewastowany w 1945 r. Prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym o narożnikach zwieńczonych dwoma sygnaturkami z latarniami. We wnętrzu, mimo przebudów, zachował się drewniany strop malowany, dzieło M. Willmamma z lat 1697-1700, obecnie poddany zabiegom konserwatorskim.

Modlikowice - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny MB Częstochowskiej, wzmiankowany w 1335 r. Pierwotny gotycki uległ gruntownej przebudowie w XVIII w., i restauracji w 1820-1827. Murowany, jednonawowy, prostokątny, z czworoboczną wieżą od frontu. We wnętrzu zachował się ołtarz z 1728 r. i szereg barokowych epitafiów.

Modliszów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Bartłomieja, wzmiankowany w 1318 r. Obecny wzniesiony w XIV w., przebudowany w XVI w., resturowany w XIX w. i remontowany w latach 1966-1968. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z wyodrębnionym prezbiterium i sygnaturką na kalenicy dwuspadowego dachu. We wnętrzu przyścienne, kamienne sakramentarium z końca XV w. oraz, odkryta w latach 1963-1966, polichromia gotycka (koniec XIV w.) i renesansowa (XVI w.) ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu.
- Na zewnątrz kościoła trzy kamienne krzyże pokutnicze.

Modła - d. woj. jeleniogórskie
- Zamek wzniesiony w latach 1564-1567 przez Mikołaja Bibrana, gruntownie powiększony i przebudowany w 1769 i 1869 r., zniszczony w 1945 r. Jest to założenie prostokątne, trzy- i czterokondygnacjowe, z zachowanymi obramieniami renesansowymi.

Mojęcice - d. woj. wrocławskie
- Dwór, pierwotnie obronny, otoczony fosą z wodą, renesansowy, został wzniesiony ok. 1620 r., wg proj. Antona Fodige a gruntownie przebudowamy w 1824 r. Z założenia renesansowego zachował się jedynie portal główny, wg napisu dzieło Jana Polla. Jest to założenie czworoboczne, sześciotraktowe, dwukondygnacjowe, nakryte dachem mansardowym z powiekami. We wnętrzu, na parterze, zachowało się kilka sklepionych sal i obszerna sień.
- Kościół filialny MB Różańcowej, wzniesiony w XV w., przebudowany ok. 1594 r., restaurowany w XIX w. Jest to założenie jednonawowe, z wieżą od zachodu, które zachowało we wnętrzu fragmenty polichromii (odkrytej w 1966 r.) z 2. poł. XVI w., kamienne epitafia rodziny Stosch (zm. 1586 i 1587) wykonane przez Kaspra Bergera z Legnicy.

Mokrzeszów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1268 r., w obecnej postaci wzniesiony w XIV w., przebudowany ok. 1517 r., restaurowany na przełomie XIX i XX w., remontowamy w 1965 r. Jest to budynek murowany z kamienia, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, w całości nakryty sklepieniem sieciowym, z fasadą zachodnią ozdobioną póżnogotyckim szczytem sterczynowym. We wnętrzu gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z pocz. XV w. oraz pięć płyt nagrobnych z płaskorzeźbionymi postaciami zmarłych z lat 1565-1663.

Mościsko - d. woj. wałbrzyskie
- Dwór pierwotny, barokowy, z pocz. XVIII w., uległ przebudowie i powiększeniu w epoce klasycyzmu w 1811 r. i restauracji w pocz. XX w. Murowany, prostokątny, z podwyższoną o jedną kondygnację częścią środkową, dwutraktowy, nakryty dachami dwuspadowymi. Portal główny akcentowany toskańskimi pilastrami, a we wnętrzach parteru sklepienia kolebkowe z lunetami.
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowamy w 1268 r., wzniesiony ok. 1300 r., powiększony w 1562 r. i w XVIII w. częściowo przebudowany po pożarze w 1924 r. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, bezwieżowy, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą drewniany strop z 1562 r. wsparty na centralnym słupie. We wnętrzu na ścianie prezbiterium kamienne tabernakulum z ok. 1300 r., a na sklepieniu późnoromańska polichromia, (odkryta w 1959 r.). Od południa zachowany wczesnogotycki kamienny portal z narożnymi kolumienkami o głowicach ozdobionych dekoracją roślinną.

Mrozów - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzmiankowany w 1353 r. Obecny, barokowy, wzniesiony ok. 1686 r., być może na fragmentach wcześniejszego, restaurowany w XIX w, i w 1949 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z węższym, prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wyposażenie wnętrza, barokowe, pochodzi z XVIII w.

Mściszów - d. woj. jeleniogórskie
- Kuiny zamku zbudowanego w XVI w., przebudowanego w 1796 r. i w XIX w., zniszczonego w 1945 r. Obecnie zachowały się jedynie fragmenty murów obwodowych i gotycki portal kamiemy.
- Kościół parafialny Zesłania Ducha Świętego, wzniesiony pierwotnie jako kościół ewangelicki w 1811 r., restaurowany w XX w. Jest to budowla założona na prostokącie, nakryta dachem łamanym, z dwupiętrowymi emporami we wnętrzu.
- Ruiny kościoła wzniesionego ok, 1501 r., przebudowanego w 1715 r., a zniszczonego w 1945 r. Zachowanie fragmenty wskazują, że była to budowla jednonawowa z nie wyodrębnionym prezbiterium, murowana z kamienia, ze śladami dekoracji sgraffitowej na elewacjach.
- Obok na cmentarzu murowana, brama z XVI w.

Mściwojów - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Nawiedzenia NMP, wzmiankowany w 1335 r. Obecny wzniesiony w 1792 r., przebudowany w 1844 r. Murowany, założony na prostokącie o zaokrąglonych narożach, z wnętrzem nakrytym pięcioprzęsłowym sklepieniem, żaglastym wspartym na przyściennych filarach, w których zachowała się rzeźbiona ambona z 2. poł. XVIII w.
- Obok zachowana oficyna pałacowa, klasycystyczna, wzniesiona w pocz. XIX w. Założona na prostokącie, dwukondygnacjowa, z elewacjami o podziałach pilastrowych.

Myślinów - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1397 r., w obecnej postaci wzniesiony w XV w., przebudowany w XVI i XVII w. Orientowany, murowany, jednonawowy z wieżą od zachodu, z prostokątnym, oskarpowanym prezbiterium. We wnętrzu zachowały się ostrołukowe portale, późnośredniowieczna chrzcielnica, barokowy ołtarz z 1. poł. XVIII w., oraz całopostaciowe nagrobki z XVI i XVII w.

Mysłów - d. woj. jeleniogórskie
Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1311 r., zapewne wtedy wzniesiony, przebudowany w XVIII w., odrestaurowany w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, z prostokątnym, prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Od południa zachował kamienny, ostrołukowy portal z narożnymi kolumienkami, a we wnętrzu prezbiterium przyścienne sakramentarium i póżnorenesansowy, rzeźbiony ołtarz główny z 1616 r.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   M