Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   L



Laski - d. woj. wałbrzyskie
- Kościółparafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1325 r. Obecny barokowy dostawiony w latach 1740-1741 do pozostałej po pierwotnym spalonym, czworobocznej wieży od południa. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym kwadratowym prezbiterium, nakryty dwuspadowym dachem ujętym w wolutowe szczyty. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym na gurtach spływających na pary przyściennych pilastrów. Na elewacjach wieży zachowane fragmenty geometrycznej dekoracji sgraffitowej, a we wnętrzu wyposażenie z lat 1884-1885.

Laskówka - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1335 r. Pierwotny póżnogotycki wzniesiony ok. 1516 r., obecny barokowy z lat 1729-1730 zbudowano przy wykorzystaniu wcześniejszych fragmentów (wieża). Orientowany, murowany, oskarpowany, jednonawowy, z węższym owalnie zakończonym prezbiterium i wieżą od zachodu. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym na gurtach spływających na przyścienne pilastry. W wieży zachowany póżnogotycki portal z 1516 r., pozostałe wyposażenie póżnobarokowe, pochodzi z 2. poł. XVIII w.

Lasowo - zob. Sięża-Lasowo

Lasów - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac wzniesiony ok. 1593 r., uległ przebudowom w XVIII w. i restauracji w 1881 r. Jest to założenie dwuskrzydłowe, dwukondygnacjowe o pomieszczeniach parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi z zachowanymi renesansowymi portalami i częścią obramień okiennych. We wnętrzu zachowały się belkowy strop malowany, barokowy kominek i piec kaflowy z XVIII w.
- Ruiny kościoła ewangelickiego, wymienianego Jako kościół parafialny w 1346 r., przypuszczalnie wzniesionego ok. 1532 r., nieco przebudowanego w XVIII w. Było to założenie jednonawowe, z trój bo czule zakończonym prezbiterium o wnętrzu nakrytym sklepieniem żaglastym wspartym na przyściennych filarach oraz zachowanymi fragmentami dekoracji sgraffitowej na elewacjach.
- W sąsiedniej kaplicy grobowej zachowane liczne epitafia rodziny Furstenau z XVI-XVIII w.

Lądek-Zdrój - d. woj. wałbrzyskie
- Miasto leży w Kotlinie Kłodzkiej nad rzeką Białka. Na powstanie osady i jej rozwój wpłynęły okoliczne źródła lecznicze, wymieniane już w XIII w. Dokładnej daty lokacji miasta nie znamy, jednakże należy sądzić, że dokonano jej wkrótce po lokacji Kłodzka - a więc najprawdopodobniej w końcu XIII w. Pierwsza wzmianka historyczna pochodzi z 1325 r. i wymienia je jako lokowane i należące do królewskich miast czeskich. Kilkakrotnie niszczone w czasie wojny trzydziestoletniej, nigdy właściwie nie rozwinęło się poza ramy pierwotnej koncepcji lokacyjnej. Ożywienie następuje dopiero w XIX w., w związku z poważnym rozwojem uzdrowiska, które i w chwili obecnej decyduje o profilu całego miasta.
- Ratusz pierwotny wzmiankowany w 1537 r., ustąpił miejsca budowli wzniesionej po 1739 r,, która po pożarach w 1784 i 1804, uległa gruntownej przebudowie w 1872 r.
- Kościół parafialny Narodzenia NMP, wzniesiony w latach 1688-1692, został przebudowany w 1815 r., restaurowany w 1875, 1900 i 1959 r. Orientowany, murowany z kamienia i cegły, pierwotnie składał się z dużej czteroprzęsłowej nawy i wydłużonego, zakończonego absydą prezbiterium. W 1815 r. dostawiono od zachodu dwukondygnacjową kruchtę, a od północy wieżę i drugą kruchtę. Nawę i prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami na gurtach. Wystrój wewnętrzny późnobarokowy, pochodzi z końca XVIII w. i w dziale rzeźby związany jest z warsztatem M. I. Kłahra Młodszego.
- Domy mieszkalne, zachowane głównie przy rynku. W swych najstarszych częściach pochodzą z XVII w., wielokrotnie przebudowane, murowane, trzytraktowe o układzie szczytowym, trzy- i dwukondygnacjowe ze sklepionym podcieniem w parterze. Pierwotnie wszystkie posiadały podcienia, obecnie pierzeje zachodnia i południowa, odbudowane po pożarze w 1739 r., zatraciły swój dawny charakter. Mimo tych zniszczeń zachował się szereg świetnych domów z bogatą dekoracją rokokową na elewacjach; np. domy nr 4, 6-9.
- Zakład przyrodoleczniczy "Wojciech" wzniesiony w 1678 r., gruntownie przebudowany w końcu XIX w. Założony na kole z ryzalitami, centralną kopułą i elewacjami o podziale neobarokowym.
- Most przerzucony nad rzeką Białka, kamienny, dwuprzęsłowy, został zbudowany w 1565 r., naprawiony w 1783 r. i ozdobiony figurą św. Jana Nepomucena.
- Kaplica NMP (ul. Lipowa), wzniesiona w 1656 r., restaurowana w 1801 r. Trójnawowa, z półkolistym prezbiterium, z wieżą od zachodu, nakryta sklepieniem kolebkowym, z elewacjami o podziale pilastrowym. Zachowała we wnętrzu barokowy ołtarz główny z 2. poł. XVIII w.
- Kościół cmentarny Św. Rocha (ul. Śnieżna), zbudowany w 1678 r., przebudowany w końcu XVIII w. Jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą.
- Figura Św. Trójcy (Rynek), barokowa z 1740 r.

Legnica - d. miasto wojewódzkie
- Najprawdopodobniej miasto to początkowo było stolicą plemienia Trzebowian. Już w 1149 r. stało się poważnym ośrodkiem administracyjnym i znaczną osadą handlową, gdzie znajdowała się komora celna, a od pocz. XIII w. siedzibą kasztelana grodowego. Na polach pod Legnicą w 1241 r. poległ Henryk Pobożny, broniąc Polski i Europy przed najazdem Tatarów. Od 1248 r., po podziale Śląska między synów Henryka Pobożnego, Legnica stała się stolicą odrębnego księstwa legnicko-brzeskiego, w którym najdłużej, bo do 1675 r., panowali Piastowie. Jako stolica księstwa osada poczęła rozwijać się i już w 1252 r. otrzymała prawa miejskie oparte na wzorach prawa magdeburskiego. Rozwój miasta nastąpił niemal błyskawicznie dzięki pośrednictwu w handlu między Śląskiem a centralną Polską, tak że stało się ono poważnym konkurentem Wrocławia. Jeszcze w ciągu XIII w. miasto otoczono murem i fosami, wzniesiono liczne kościoły, klasztory i szpitale. Dalsze wieki, mimo konfliktów społecznych, dzięki rozwojowi rzemiosła przyczyniały się do wzrostu znaczenia gospodarczego miasta. Okres ten przerwała wojna trzydziestoletnia, przynosząca liczne zarazy dziesiątkujące ludność i kolejne pożary. Po śmierci ostatniego z rodu Piastów, księcia legnickiego Jerzego Wilhelma w 1675 r, miasto przeszło pod panowanie Habsburgów, a w wyniku trzeciej wojny śląskiej w 1742 r. znalazło się pod władzą Prus. Dopiero rozwój przemysłu w 2. poł. XIX w. ponownie podnosi znaczenie Legnicy na obszarze ówczesnego Śląska. Ogromne zniszczenia miasta spowodowały działania wojenne w 1945 r., jednakże lokalizacja nowych zakładów przemysłowych, a szczególnie pierwszej w Polsce huty miedzi pozwoliła na szybką jego odbudowę i perspektywy dalszego rozwoju.
- Zamek został wzniesiony na wzórzu nad brzegiem Kaczawy, na miejscu dawnego grodu będącego siedzibą kasztelana. W 1149 r. wzmiankowana jest tu kaplica zamkowa Św. Benedykta, z której zachowały się rzeźbione fragmenty architektoniczne (obecnie w Muzeum). Zamek zbudowano zapewne po 1241 r., na co wskazywałaby wzmianka o wieżach zamkowych, pochodząca z 1250 r. W tym też czasie wzniesiono murowany budynek mieszkalny na planie prostokąta. Od poł. XIII w. aż do 1675 r. zamek był siedzibą Piastów legnickich. Przebudowy zamku dokonano w pocz. XV w., a w 1415 r. przy wieży pracował budowniczy z St. Denis, sprowadzony tu przez księcia Ludwika II. W latach 1453-1488 zamek znów rozbudowano, a dalsze prace w tym zakresie realizowane były w latach 1530-1533. Z 1532 r. pochodzi wspaniały portal renesansowy, wykonany przez Jerzego z Ambergu. Wtedy też zamek otrzymał nowy układ fortyfikacyjny w postaci wałów ziemnych, bastei i fosy. Po pożarze w 1835 r., odbudowano zamek wg projektów K. F. Schinkla niszcząc przy tym wiele zabytkowych fragmentów i przeznaczono go na cele administracyjne. Zamek ten spłonął w 1945 r. popadając w ruinę. Równocześnie z odbudową zrealizowaną w latach 1962-1969, przeprowadzono badania i studia, które pozwoliły na dokonanie rewelacyjnych odkryć. W skrzydle południowym, odsłonięte ceglane mury prostokątnego, romańskiego palatium Henryka I Brodatego oraz ślady późniejszych przebudów średniowiecznych. Na dziedzińcu zamkowym odsłonięte relikty kaplicy zamkowej, wzniesionej na ośmioboku z wyodrębnionym prezbiterium z wewnętrznymi filarami, które podtrzymywały sklepienia krzyżowe. Odnaleziono również cały szereg detali, niezwykle bogatej dekoracji rzeźbiarskiej tego zespołu, które udostępnione będą w odrębnym pawilonie.
- Ratusz obecny wzniesiony został w latach 1737-1741 w stylu barokowym, w bloku śródrynkowym, pod kierunkiem F. M. Scheerhofera. Jest to budynek murowany, dwupiętrowy, z szerokim ryzalitem na osi, do którego prowadzą dwubiegowe schody zewnętrzne. Fasady rozczłonkowane są pilastrami, spoczywającymi na boniowanym parterze, a całość zamyka mansardowy dach. Nadbudowy wieży dokonano ok. 1928 r., a całość obiektu restaurowano w latach 1960-1961.
- Mury miejskie wzniesione w końcu XIII i poł. XIV w., rozbudowywano w ciągu XV w. Rozdzielały je cztery bramy: Chojnowska, Złotoryjska, Wrocławska i Głogowska, dwie furty: Rycerska i Nowa oraz około trzydziestu baszt, a całość połączona była z fortyfikacjami zamkowymi. Wieki następne przyniosły dalszą modernizację fortyfikacji i powiększenie ich o umocnienia ziemne. W XIX w. rozebrano większość zachowanych partii, tak że obecnie pozostały jedynie fragmenty muru i baszty na tyłach ul. Mariackiej. Naprzeciw zamku pozostała brama Głogowska, wzniesiona na rzucie kwadratu z ostrołukowym przejazdem, zwieńczona krenelażem, odnowionym w XIX w. Na zakończeniu ul. Chojnowskiej, wznosi się baszta bramy Chojnowskiej, murowana z cegły, również kwadratowa, od 1965 r. adaptowana na Schronisko PTTK.
- Kościół parafialny świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1208 r., w obecnej postaci wzniesiony w latach 1328-1378 r. Budowę jego rozpoczął majster Wiland na mocy umowy, która dotyczyła wystawienia murów i filarów zachodniej części; zakończył budowę (sklepienia) mistrz Klaus Parlirer, czynny w Legnicy w latach 1378-1390. Wzdłuż naw bocznych w ciągu XV w. wzniesiono szereg kaplic. Gruntowna przebudowa, przeprowadzona w latach 1892-1894, zatarła prawie zupełnie (szczególnie od zewnątrz) zabytkowy charakter budowli, częściowo zrekonstruowany w trakcie prac prowadzonych w latach 1981-1962. Jest to budowla orientowana, murowana z cegły, trzynawowa, pseudobazylikowa, z nieco podwyższoną nawą środkową- Prezbiterium i towarzyszące mu nawy boczne są od wschodu każda z osobna zakończone poligonalnie. Fasadę zachodnią akcentuje tylko jedna wieża, wzniesiona nad nawą północną. Wnętrze nawy głównej i prezbiterium nakrywają sklepienia sieciowe, nawy boczne zaś krzyżowo-żebrowe, wszystkie wsparte na prostokątnych filarach o sfazowanych narożach. Z bogatej niegdyś rzeźby dekoracyjnej zachowały się jedynie dwa kamienne portale. Portal zachodni, dwuprześwitowy, posiada na kolumnie dzielącej - posąg Madonny z Dzieciątkiem, pochodzący z poł. XIV w., oraz portal północny flankowany profilowanymi obramieniami i posągami patronów kościoła. W tympanonie znajduje się płaskorzeźba, przedstawiająca Pokłon Trzech Króli, zwieńczona dekoracyjnym łukiem w ośli grzbiet i baldachimem - dorobionymi w XIX w. Bardzo bogate wyposażenie wnętrza zachowało potężny ołtarz główny z 1769 r., kamienną ambonę z lat 1585-1588 - dzieło Kaspra Bergera. Największą wartość posiada brązowa chrzcielnica, stojąca w prezbiterium, której boki zdobi dwanaście płaskorzeźb ze scenami z życia Chrystusa. Mimo wczesnogotyckiego ornamentu posiada ona jeszcze wiele cech stylu romańskiego. W południowej nawie bocznej zachował się póżnogotycki poliptyk z 1498 r. z malowidłami przedstawiającymi sceny z życia św. Anny Samotrzeciej i św. Elżbiety. W kaplicy nawy południowej widnieje całopostaciowy sarkofag księcia Wacława (zm. 1364) i jego żony Anny Cieszyńskiej (zm. 1367); oprócz niego zwraca uwagę nagrobek proboszcza Zygmunta Acze (zm. 1482), wykonany w płaskim reliefie z postacią zmarłego pod baldachimem, oraz szereg epitafiów z XVI w. W kaplicy południowej zachowało się również pięć kamiennych figur gotyckich, pochodzących z ok. 1400 r.
- Kościół ewangelicki NP Marii, wymieniany już w 1192 r., został odbudowany po pożarze w ciągu XIV w., od 1524 r. przejęty przez protestantów, gruntownie odbudowany po pożarze w 1828 r. Murowany z cegły, trzynawowy, halowy, z prezbiterium zakończonym ścianą prostą, był pierwotnie bazyliką, zamienioną na halę w trakcie prac w XIX w., przez podwyższenie naw bocznych. Fasada zachodnia dwuwieżowa, zwieńczona trójkątnym szczytem.
- Kościół Św. Jana i kolegium pojezuickie. Pierwotny kościół został ufundowany w 1294 r. przez Henryka V, księcia legnickiego i uległ przebudowie w stylu gotyckim w XV w. W 1699 r. kościół ten przekazano zakonowi jezuitów, którzy w latach 1714-1727 wznieśli obecną świątynię, zrealizowaną przez Marcina Frantza wg projektów J. G. Knolte. Jest to założenie jednonawowe z szeregiem kaplic bocznych i emporami ponad nimi, z półkoliście zakończonym prezbiterium. Nawę i prezbiterium nakrywa pozorne sklepienie kolebkowe, wykonane z drewna. Fasada główna, dwuwieżowa, została założona na płynnej linii wklęsło-wypukłej i posiada bogate podziały architektoniczne. Hełmy wież czterokondygnacjowe (południowy spłonął w 1966 r.), silnie ażurowane z wysmukłymi latarniami. We wnętrzu szereg barokowych ołtarzy z dobrymi obrazami wśród nich jeden pędzla M. Willmanna. Z inicjatywy księżnej Ludwiki, wnętrze zachowanego gotyckiego prezbiterium kościoła poprzedniego, przebudowano w latach 1677-1678 wg projektów Rauchnnillera na kolistą kaplicę, stanowiącą mauzoleum Piastów legnicko-brzeskich (odnawianą w latach 1960-1963). Ściany opinają potężne pilastry wspierające kopułę, a w niszach utworzonych przez dawne gotyckie przypory mieszczą się sarkofagi książąt. Bogactwo dekoracji podnoszą freski, przedstawiające apoteozę całego rodu Piastów oraz stojące na konsolach posągi czterech ostatnich członków tego rodu.
- Przy zachodniej ścianie kościoła wznosi się duży zespół budynków zrealizowanych w latach 1699-1714 przez Marcina Frantza wg projektu J. G. Knolla, odbudowany po pożarze w 1966 r., a stanowiących dawne kolegium jezuitów. Jest to założenie murowane z cegły, dwuskrzydłowe, wokół wewnętrznego dziedzińca (nie zrealizowano skrzydła północnego). Najbogatszą jego częścią jest elewacja frontowa (południowa) o podziałach pilastrowych, z balkonowym, portalem i bogatym wystrojem rzeźbiarskim. Wnętrza skrzydeł, dwutraktowe, dwukondygnacjowe, nakryte sklepieniami żaglastymi zachowały bogatą klatkę schodowe.
- Dawny kościół Benedyktynek, wzniesiony pierwotnie w XIII w. dla zakonu dominikanów uległ rozbiórce ok. 1530 r. Od 1700 r. przejęty przez benedyktynki w obecnej postaci został wzniesiony w latach 1720- 1723. Po sekularyzacji zakonu w 1810 r. zamieniony na salę gimnastyczną i aulę przyległego doń gimnazjum przez wprowadzenie poziomego stropu pośredniego, w górnej części zachował pierwotne sklepienia kolebkowe. Na ścianach zewnętrznych szereg portali i rzeźb wmurowanych tu z rozbieranych obiektów na terenie miasta w XIX w., oraz kilka barokowych epitafiów.
- Klasztor pofranciszkański (ul. Chojnowska), w obecnej postaci wzniesiony w 1707 r. przez M. Frantza. Całość budynku klasztornego zamknięta w formie czworoboku, dwukondygnacjowa. Elewację główną ożywia jednoosiowy ryzalit, flankowany pilastrami z portalem ozdobionym rzeźbionymi figurami. Kościół klasztorny rozebrano w XIX.
- Akademia Rycerska (ul. Chojnowska), została wzniesiona w latach 1726-1735 w stylu barokowym, wg proj. I. Christiana Hertla i A. Erharda MartinelU (budowniczy I. Scheerhofer), częściowo przebudowana w XIX w. Jest to duża czworoboczna budowla, trzykondygnacjowa, z wewnętrznym dziedzińcem, nakryta dachami dwuspadowymi, o bogatej i monumentalnej architekturze. Oś elewacji głównej akcentuje ryzalit zwieńczony rzeźbionym, trójkątnym tympanonem, mieszczący kamienny portal, prowadzący do trzynawowej sklepionej sieni. Wnętrza, nakryte sklepieniami żaglastymi, zachowały częściowo fragmenty pierwotnej dekoracji stiukowej.
- Dawna kuria opatów z Lubiąża (ul. Partyzantów) w obecnej formie została zrealizowana przez M. Frantza wg projektów J. G. Knolla w latach 1728-1730. Jest to budowla trzytraktowa z reprezentacyjną klatką schodową, trzykondygnacjowa, nakryta dachem mansardowym z lukarnami. Barokowa, bogata elewacja frontowa jedenastoosiowa rozdzielona jest trójosiowym ryzalitem zwieńczonym attyką i kamiennymi rzeźbami. Odbudowana w latach 1966-1968, obecnie jest siedzibą Muzeum Miedzi.
- Zespół tzw. kramów śledziowych Rynek, został wzniesiony w bloku śródrynkowym, w XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w., zrekonstruowany w latach 1958-1962. Jest to zespół domów dwutraktowych, trzykondygnacjowych, ustawionych szczytowo, o fasadach dwuosiowych z podcieniami w parterach. Budynki nr 50-53 zachowały elewacje klasycystyczne, zaś nr 54-55 elewacje renesansowe ozdobione dekoracją sgraffitową o motywach roślinnych.
- Budynek dawnej szkoły parafialnej (ul. Piotra i Pawła), został wzniesiony ok. poł. XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w. Jest to budynek murowany, dwutraktowy, trzykondygnacjowy, o układzie kalenicowym. Jedenastoosiowa elewacja frontowa zachowała renesansowe obramienia okien i portal wejściowy o boniowanych impostach i archiwolcie, zwieńczony gzymsem i pasem tarcz herbowych.
- Domy mieszkalne zachowane obecnie zaledwie w kilku przykładach w pierwotnej postaci zostały wzniesione w XVI i XVII w., przebudowywane w XVIII i XIX w. Zwracają uwagę domy przy Rynku nr 40 (odbudowany w latach 1968-1970) i ul. Rosenbergów nr 35 z zachowanymi rzeźbionymi detalami architektonicznymi i dekoracją sgraffitową na elewacjach.

Legnickie Pole - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, dawniej kościół klasztorny Benedyktynów. W obecnej postaci został zbudowany w latach 1727-1731 przez Kiliana Ignacego Dientzenhofera z Pragi i stanowi jeden z najcenniejszych obiektów barokowych na Śląsku. Jest to budowla założona na rzucie centralnym; nawa na rzucie dwóch skrzyżowanych elips, ustawionych ukośnie do podłużnej osi kościoła nakryta eliptyczną kopułą, podpartą w sześciu punktach. Między dwoma filarami wschodnimi znajduje się przejście do kwadratowego prezbiterium, rozszerzonego dwoma eksedrami, a zamkniętego od wschodu półkoliście i nakrytego założoną poprzecznie eliptyczną kopułą. Między dwoma filarami zachodnimi umieszczono przejście do przedsionka. Wszystkie kopuły spoczywają na bębnach, rozczłonkowanych wiązkami półkołumn i umieszczonymi między nimi ślepymi mszami. We wnętrzu, jak i w planie zupełnie uniknięto użycia linii prostych dzięki czemu całość miękko i faliście przepływa w poszczególne formy. Fasada zachodnia jest cofnięta w stosunku do linii budynków klasztornych, lecz środek jej występuje półkoliście i flankują go dwie niskie wieże, zwieńczone hełmami w formie książęcych koron. We wnętrzu sklepienia pokrywają malowidła bawarskiego artysty Kośmy Damiana Assama, tematycznie związane z momentem odnalezienia krzyża świętego i historią śmierci księcia Henryka Pobożnego w bitwie z Tatarami w 1241 r. Bogactwo wnętrza podnoszą ołtarze o dużych, prostych. monumentalnych formach z obrazami W. 1. Rainera i F. de Beckera (Znalezienie zwłok Henryka II) w ołtarzu głównym oraz rzeźby C. J. Hiernlego.
- Klasztor wzniesiony został w latach 1723-1732, przebudowany w latach 1894-1898. od 1966 r. adaptowany dla potrzeb resortu zdrowia. Usytuowany po obu stronach kościoła, o skrzydłach otaczających wewnętrzne, prostokątne dziedzińce, dwutraktowy, dwukondygnacyjny, nakryty dachem mansardowym, mimo przebudów zachował sklepione korytarze komunikacyjne i pierwotne klatki schodowe.
- Pierwotny kościół parafialny, stojący przy rynku, został ufundowany przez matkę Henryka II. ks. Jadwigę, dla upamiętnienia jego śmierci w bitwie z Tatarami. Budowla obecna, wzniesiona zapewne w l pół XIV w., przebudowana w XVIII w.. od 1961 r. mieści Muzeum Bitwy Legnickiej. Jest to założenie murowane, jednonawowe, z oskarpowaną wieżą od zachodu i kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Leszczyniec - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Św. Bartłomieja, do 1945 r. użytkowany jako kościół ewangelicki, barokowy, został wzniesiony ok. poł. XVIII w. Jest to założenie prostokątne z kondygnacjami empor we wnętrzu i dostawioną czworoboczną wieżą z cebulastym hełmem. Wyposażenie wnętrza barokowe, pochodzi z okresu budowy kościoła.
- Kościół cmentarny wzniesiony został ok. 1593 r. i przebudowany w XVIII i XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowym bez żeber, zwieńczony dachem dwuspadowym z ośmioboczną sygnaturką na kalenicy.
- Obok na wzgórzu ruiny pieca wapienniczego, wzniesionego w pocz. XVIII w.

Leśna - d. woj. jeleniogórskie
- Miejscowość wymieniana już w 1144 r. obok istniejącego grodu, który w 1247 r. król czeski Władysław nadał kościołowi katedralnemu w Miśni. W latach 1319-1337 teren ten należał do księstwa jaworskiego, którego władca książę Henryk I, przypuszczalnie przed 1329 r. dokonał lokacji miasta. Od 1337 r. Leśna przeszła na rzecz Górnych Łużyc, a wraz z nimi w 1815 r. pod panowanie Prus. Miasto rozwijające się bardzo powoli wobec braku właściwego zaplecza gospodarczego ożywiło się dopiero w XVIII w. na skutek rozwoju eksportu sukna, którego produkcja obok przemysłu jedwabniczego stanowi i obecne jego podstawy.
- Ruiny zamku położone ok. 1,5 km na południowy wschód od rynku, na skalistym wzgórzu. Zbudowano go w XIV w., w okresie przynależności do księstwa jaworskiego, na miejscu istniejącego już w 1247 r. grodu obronnego. Obecnie zachowały się ślady umocnień ziemnych i fundamentów średniowiecznego założenia.
- Ratusz obecny wzniesiono w 1699 r., a przebudowywano w XIX i XX w., zapewne na miejscu założenia wcześniejszego, o którym brak jest wiarygodnych wiadomości. Jest to budowla murowana, założona na prostokącie, dwukondygnacjowa, o boniowanych narożach, nakryta dachem czterospadowym, zwieńczonym sygnaturką.
- Kościół parafialny Św. Jana Chrzciciela, wymieniany w 1346 r., wzniesiony został w końcu XVI w., przebudowany w latach 1852-1853 i odbudowany po zniszczeniach wojennych w latach 1961-1962. Jest to budowla murowana o dwunawowym, trój przesiewy m korpusie, częściowo oskarpowanym, z prostokątnym prezbiterium przechodzącym w półkolistą absydę, z kwadratową wieżą od zachodu. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowe, w nawach wsparte na czworobocznych filarach. Na ścianach zewnętrznych zachowane kamienne epitafia i płyty nagrobne z XVI-XVIII w.
- Domy mieszkalne, zabytkowe, zachowały się do chwili obecnej w niewielkiej liczbie. Szczególnie zwracają uwagę we wschodniej pierzei rynku domy ze sklepionymi podcieniami, pochodzące z XVIII i XIX w. o układzie szczytowym, stanowiące pozostałość po podcieniowej zabudowie rynku zniszczonej w pocz. XX w.

Lewin Kłodzki - d. woj. wałbrzyskie
- Osada położona na przełęczy Gór Stołowych i Orlickich, wzmiankowana już w 1340 r. Prawa miejskie otrzymał Lewin prawdopodobnie dopiero w 2, poł. XV w., w związku z odbudową po zniszczeniach dokonanych podczas walk z husytami. Do 1595 r. Lewin wraz z Dusznikami należał do dóbr Homole z siedzibą w Lewińskim Zamku, których właściciele często się zmieniali. Od tej daty dobra te przypadły cesarstwu austriackiemu, by następnie po zdobyciu Śląska w 1742 r. przejść pod administrację pruską. Miasto pomimo położenia na drodze z Wrocławia do Pragi nigdy właściwie nie wyszło poza ramy średniowiecznej lokacji, pozostając zawsze małą otwartą osadą handlową. Duży pożar, który w 1772 r. zniszczył je, zadecydował o jego obecnym wyglądzie i zabudowie.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, wzmiankowany w 1340 r., w obecnej postaci powstał ok. 1576 r. (prezbiterium i dolna część wieży) i uległ przebudowie w 1697 r. (nawa i kaplica). Jest to budowla orientowana, jednonawowa, z poligonalnym prezbiterium, z kaplicą od północy i wieżą od południa. We wnętrzu zachowana póżnorenesansowa ambona z 1. poł. XVII w., jeden barokowy i dwa rokokowe ołtarze z XVIII w.
- Domy mieszkalne otaczające rynek, pierwotnie w większości były drewniane z podcieniami. Wśród obecnej skromnej zabudowy, powstałej po pożarze w 1772 r. zwraca uwagę bogaty dom mieszczański w Rynku nr 27 z ozdobnym profilowanym szczytem i szeroką sienią.

Lewiński Zamek-Homole - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny zamku wzniesionego tu w końcu XIII w. na miejscu grodu, przez wiek XV pozostającego w posiadaniu rycerzy rabusiów, zniszczonego ok. 1595 r. Położony na wysokiej górze, murowany z kamienia na planie nieregularnym, posiadał okrągłą, wolnostojącą wieżę, której ruiny są do dziś zachowane.

Ligota Wielka - d. woj. wałbrzyskie
- Ruiny dworu wzniesionego w poi. XVI w., przebudowanego ok. 1710 r., restaurowanego w XIX w. Była to budowla murowana, założona na rzucie podkowy, dwuktraktowa, dwu- i trzykondygnacjowa z zachowanymi fragmentami kamiennych obramień okiennych i sklepień kolebkowych.
- Kościół filialny NMP Królowej Polski, pierwotny wzniesiony w końcu XVI w., przebudowany ok. 1720 r., restaurowany w XIX i pocz. XX w. Murowany, salowy, z kaplicą od północy, nakryty dachem dwuspadowym z ośmioboczną sygnaturką na kalenicy. Zachował we wnętrzu malowany ołtarz renesansowy z bocznymi skrzydłami, pochodzący z końca XVI w.

Lipa - d. woj. jeleniogórskie
- Ruiny zamku wzniesionego na przełomie XIII i XIV w., na skalistym wzgórzu, zbudowanego z kamienia na nieregularnym planie z kwadratową wieżą. Późniejsze przebudowy w XIX i pocz. XX w. nie pozwalają w chwili obecnej na określenie ścisłej daty powstania obiektu.
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1330 r. Obecny wzniesiony w stylu późnogotyckim, częściowo przebudowany w XVII w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu i prostokątnym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, zachował we wnętrzu przyścienne sakramentarium z piaskowca oraz szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Lubań - d. woj. jeleniogórskie
- Pierwotnie była to osada słowiańska, położona na szlaku handlowym, przekraczającym tu Kwisę, na skrzyżowaniu dróg prowadzących ze Śląska do Czech z drogami do Łużyc i Miśni. Lokowana na prawie magdeburskim przed 1268 r., być może już ok. 1220 r., szczególnie intensywnie rozwinęła się w okresie rządów księcia jaworskiego Henryka I, który ok. 1318 r. otoczył miasto murami, wzniósł nowy ratusz i kramy handlowe. Niszczone kolejnymi pożarami w latach 1427, 1431, 1554 i 1659, odbudowywało się szybko dzięki intensywnemu rozwojowi sukiennictwa, płóciennictwa a później piwowarstwa i handlu tranzytowego. Zanik tych rzemiosł w końcu XVIII w. spowodował równocześnie osłabienie tempa rozwoju Lubania. Ożywienie nastąpiło dopiero w 2. poł. XIX w. dzięki rozwojowi przemysłu. Przerwały je ogromne zniszczenia wojenne w 1945 r., po których właściwie do chwili obecnej trwa intensywna odbudowa oparta na nowoczesnym przemyśle rozwiniętym również i w bezpośredniej okolicy.
- Ratusz obecny wzniesiony w latach 1539-1544 przez budowniczego Hansa Lindenera, niszczony kolejnymi pożarami został odbudowany w latach 1764-1783, restaurowany w 1810 r., uległ ponownemu zniszczeniu w 1945 r. Odbudowa prowadzona w latach 1962-1972 pozwoliła na pełną rekonstrukcję renesansowej architektury obiektu. Jest to budynek trójkondygnacjowy, o prostokątnym rzucie ze sklepionym przejazdem ulicznym w części wschodniej. Część zachodnią tworzą: wieża z przedsionkiem, dwunawowa sala o sklepieniu wspartym na trzech filarach oraz sala mniejsza od strony południowej. Elewację frontową na osi wieży akcentuje rzeźbiony portal, ujęty czterema kolumnami z datą: 1543, oraz na zachód od niego drugi, flankowany pilastranu podtrzymującymi architraw z napisem i datą: 1539.
- Mury miejskie wzniesiono z kamienia w ciągu XIV w. Rozdzielały je cztery bramy: Zgorzelecka, Nowogrodziecka, Mikołajska i Bracka oraz szereg półkolistych baszt. Do chwili obecnej zachowała się cylindryczna Wieża Bracka oraz fragmenty murów z basztami w zachodniej i północnej części miasta, konserwowane w latach 1964-1965.
- Wieża Kramarska (Rynek), stanowi pozostałość po pierwszym ratuszu, wymienianym już w pocz. XIII w. (?). Przebudowywany po kolejnych pożarach, od 1540 r. zatracił swą funkcję na rzecz nowego obiektu, zniszczony w 1945 r.. po częściowej rozbiórce zachowana została wieża, konserwowana w 1962 r.
- Wieża dzwonnicza jest pozostałością po miejskim kościele parafialnym wymienianym już w 1320 r. Była to trzynawowa budowla halowa z wydłużonym prezbiterium, która nie odbudowana po pożarze w 1760 r. w następnych wiekach uległa całkowitej rozbiórce.
- Dawny arsenał (Pl. Strażacki), wzniesiony został zapewne w XVI w., bezpośrednio przy murach miejskich, przebudowywany w • XVIII i XIX w., pełni obecnie funkcję magazynu.
- Dom „Pod Okrętem" (ul. Stara), wzniesiony w końcu XVII w. jako dom handlowy, wyraźnie podkreśla pierwotny charakter miasta. Zniszczony w 1945 r., zabezpieczony w latach 1958-1959, obecnie poddany jest odbudowie. Jest to potężna pięciokondygnacjowa budowla, nakryta dachem łamanym, o wnętrzach parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Domy mieszkalne, zachowane po zniszczeniach w 1945 r. w niewielkiej ilości przy Rynku, ul. Spółdzielczej i Szkolnej. Wzniesione głównie w XVIII w., restaurowane w XIX i XX w., należą do typowych przykładów miejskiej architektury mieszkalnej tego okresu.

Lubawka - d. woj. jeleniogórskie
- Osada została założona najprawdopodobniej przez Czechów w początkach XIII w. Wkrótce też, bo w 1292 r. nadał jej książę Bolko I prawa miejskie. Aż do 1810 r., tj. do kasacji, miasto należało do klasztoru cysterskiego w Krzeszowie. Początkowo posiadało charakter rolniczo-handlowy, jako centrum gospodarcze okolicznych dóbr klasztornych. Od XVI w. wzrosła jego rola jako ośrodka tkactwa lnu, które z organizacji rzemieślniczej, przekształciło się w XIX w. w przemysł fabryczny.
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1734 r., otrzymał w 1784 r, wieżę, zwieńczoną obecnym hełmem w 1862 r. Jest to budynek dwukondygnacjowy, trzytraktowy, nakryty dachem czterospadowym, z wejściem zaakcentowanym ryzalitem z czworoboczną wieżą i częściowo sklepionymi pomieszczeniami parteru.
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1292 r. Obecny powstał w latach 1609-1615 z przebudowy pierwotnego kościoła gotyckiego, wzniesionego w pocz. XV w. Bogate sklepienia żaglaste założono w 1736 r., a całość restaurowano w XIX w. i w 1955 r. Jest to budowla murowana, trzynawowa, halowa, z wydłużonym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. We wnętrzu zwraca uwagę jednolity, na wysokim poziomie utrzymany barokowy wystrój z ołtarzami, amboną i rzeźbionymi stallami.
- Kaplica pomocnicza Św. Anny, barokowa, wzniesiona w 1698 r. Murowana, jednonawowa, z dwoma rzędami kaplic i trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniami kolebkowymi z lunetami.
- Domy mieszkalne, zachowane głównie w zachodniej pierzei rynku, wzniesione zostały w XVIII w., przebudowywane w XIX w., o układzie kalenicowym, trzytraktowe, ze sklepionymi podcieniami w parterze.

Lubiatów - d. woj. legnickie
- Kościół pomocniczy Serca Jezusowego, wzmiankowany w 1305 r. Obecny gotycki wzniesiony został w XIV w., przebudowany po zniszczeniu w 1674 r., restaurowany w latach 1826-1827. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu i węższym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą.

Lubiąż - d. woj. wrocławskie
- Kościół i klasztor pocysterski. Cystersów sprowadzono do Lubiąża zapewne już w 1163 r, W 1175 r. książę Bolesław Wysoki, osadziwszy pierwszy konwent sprowadzony z Pforty na miejscu dawnego grodu, nadaje mu przywileje i potwierdza posiadłości. W 1208 r. wymieniany jest już kościół klasztorny, jednakże nie dotrwał on do naszych czasów. Budowla obecna została wzniesiona w końcu XIII w. i powiększona w 1. pół. XIV w. Jest to założenie orientowane, murowane z cegły przy użyciu piaskowca do elementów konstrukcyjnych, trzynawowe, o układzie bazylikowym, wyniesione na rzucie krzyża łacińskiego z trzynawowym i trój przesiewy m prezbiterium, otoczonym prostokątnym obejściem. Transept nie zaznacza się zbyt wyraźnie w rzucie, gdyż jego szerokość równa jest szerokości naw bocznych. Wnętrze prezbiterium i nawy nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe o stromych łukach, transept sklepienia gwiaździste, obejście i nawy boczne korpusu sklepienia krzyżowe, barokowe. Od północnego wschodu przylega do kościoła kaplica nagrobna księcia Bolka III legnickiego, wzniesiona w latach 1311-1316, założona na planie krzyża greckiego, którego każde z ramion zakończone jest poligonalnie. Całość nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, ozdobione barokową polichromią. Do północnego ramienia transeptu dostawiono ok. 1700 r. kaplicę Loretańską, od XIX w. użytkowaną jako zakrystia. Przebudowa kościoła, w stylu barokowym, dokonana w latach 1649-1668 gruntownie zmieniła nawy boczne, które uległy w korpusie poszerzeniu i otrzymały sklepienia krzyżowe bez żeber. Zniszczono wtedy gotycką fasadę zachodnią, budując na jej miejscu przedsionek i wznosząc obecną bogatą fasadę z dwoma wieżami, a całość włączając we wspólną fasadę z klasztorem. Ze wspaniałego niegdyś wystroju wewnętrznego, utrzymanego w stylu barokowym, zniszczonego w 1945 r., zachowały się obecnie zaledwie niewielkie fragmenty rzeźb ołtarzowych i kutych krat. W południowo-wschodnim narożniku prezbiterium znajduje się późnoromańska kamienna piscina w kształcie kolumny, z bogato rzeźbioną głowicą. W posadzce prezbiterium zachowały się cenne nagrobki z piaskowca ozdobionego płaskorzezblonymi płytami brązowymi, wykonane w l. poł. XIV w. i przedstawiające: księcia Bolesława Wysokiego, fundatora klasztoru (zm. 1201), księcia Przemysława ścinawskiego (zm. 1289), oraz księcia Konrada żagańskiego (zm. 1304).
- Obecny budynek klasztorny wzniesiono w dwóch etapach: część północną w latach 1685-1699, a część południową w 1695-1715 i należy on do największych założeń tego typu w Europie. Fasadę zachodnią, o imponującej długości 223 m., dzieli na dwie części dwuwieżowa elewacja kościoła klasztornego, południową zgrupowaną wokół prostokątnego dziedzińca i przeznaczoną dla zakonników, oraz północną dwuskrzydłową zwaną pałacem opata. Wnętrza nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami, żaglaste i krzyżowe bez żeber. W skrzydle południowym, w wydzielonym odrębnym ryzalicie na parterze, mieści się dawny refektarz o sklepieniu ozdobionym freskami Feliksa Antoniego Scheffiera z 1733 r., a nad nim, na piętrze, biblioteka przechodząca przez dwie kondygnacje z polichromią Krystiana Filipa Bentuma. We wschodniej części skrzydła północnego, na pierwszym piętrze, znajduje się - przeprowadzoina również przez dwie kondygnacje - sala książęca. Nad wnętrzem rozpięty jest ogromny plafon olejny, przedstawiający apoteozę wiary, pędzla K. F. Bentuma z 1731 r. Jego dziełem są również mitologizujące sceny z życia cesarzowej Elżbiety, żony Karola VI, wypełniające pola pomiędzy dwoma kondygnacjami okien. Salę zdobią ponadto posągi cesarzy: Józefa I, Leopolda I, Karola VI, oraz alegoryczne postacie geniuszów i aliantów, personifikacje części świata będące dziełem F. Józefa Mangoldta. Na parterze w północno-zachodnim narożniku tegoż skrzydła zachowała się sala dawnej jadalni opata ze sklepieniem bogato ozdobionym rzeźbioną dekoracją roślinną i freskami M. Willm.amna.
- Kościół Św. Jakuba, pierwotny wymieniany jako istniejący w 1202 r. Zgodnie z pisemnym przekazem była to budowla murowana z piaskowca, jednonawowa, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Obecny kościół barokowy wzniesiono ok. 1700 r. jako budowlę centralną, założoną na pianie krzyża greckiego. Centrum kościoła nakrywa sklepienie krzyżowe bez żeber, ramiona zaś kolebkowe z lunetami. Wyposażenie wnętrza uległo zniszczeniu w 1945 r.
- Na placu klasztornym wznosi się kamienna kolumna Maryjna, wykonana w 1670 r., oraz szereg całopostaciowych rzeźb Murzynów i Indian, dzieło F. J. Mangoldta, powstałych w latach 1737-1739.
- Budynek bramy wjazdowej, wzniesiony w pocz. XVII w., uległ przebudowie ok. 1700 r. Obok niego usytuowany jest budynek dawnego szpitala klasztornego, barokowy, wzniesiony w pocz. XVIII w- Murowany, dwutraktowy, dwukondygnacjowy^ nakryty dachem dwuspadowym.
- Całości zabudowy zespołu dopełniają; narożny budynek dawnej kancelarii klasztornej, budynki mieszkalne oficjalistów i rzemieślników klasztornych również barokowe, wzniesione w pocz- XVIII w.
- Kościół parafialny Św. Walentego, położony na terenie osady. Pierwotny kościół parafialny Św. Jana Ewangelisty w 1175 r. przeszedł na własność fundowanego wówczas opactwa, cystersów. Budowla obecna, barokowa, pod zmienionym wezwaniem Św. Walentego, została wzniesiona w latach 1734-1749. Jest to założenie trójnawowe, o nawach bocznych zredukowanych do rzędów kaplic, od zachodu zamknięte półkolistą absydą, a od wschodu bogato rozczłonkowaną pilastrami wieżą. Wnętrze o podziale pilastrowym, rozdzielone jest rzędem empor umieszczonych nad nawami bocznymi i nakryte sklepieniem kolebkowym. Bogate, stylowe wyposażenie oraz malowidła pędzla I. Axtera z 1743 r. o alegorycznej treści dopełniają całości.

Lubiechowa - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła, romański, wzniesiony został w 2. ćw. XIII w., rozbudowany w początkach XVI stulecia, ' restaurowany w XIX w. oraz w 1951 r. Jest to budowla orientowana, murowana, jednonawowa, z prostokątnym prezbiterium i wieżą od zachodu, Prezbiterium nakryte dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na służkach i konsolkach pokrytych rzeźbioną dekoracją roślinną, zachowało na ścianach fragmenty polichromii z XV w. (odkrytej i konserwowanej w latach 1969-1972). We wnętrzu zachowało się również sześć renesansowych nagrobków kamiennych i późnorenesansowy ołtarz.

Lubień - d. woj. legnickie
- Pałac pierwotny wzniesiony ok. 1607 r., przebudowany został ok. 1700 r. i w XIX w. oraz częściowo uszkodzony w 1945 r. Jest to założenie prostokątne, trzytraktowe, trzykondygnacjowe, z bogatymi szczytami sterczynowymi i fragmentami dekoracji sgraffitowej na elewacjach. We wnętrzach zwracają uwagę drewniane stropy z profilowanymi belkami, a w jednej z sal kominek z końca XVII w., ozdobiony kafelkami z Delf.

Lubin - d. woj. legnickie
- Miejscowość wymieniana w 1267 r. jako osada targowa należąca do klasztoru trzebnickiego, lokowana na prawie miejskim prawdopodobnie w końcu XIII w. Przez XIII i XIV w. Lubin należał kolejno do księstw: głogowskiego, ścinawskiego, legnickiego, a także przez pewien czas stanowił stolicę odrębnego księstwa lubińskiego. Wieki XIV i XV są pomyślnym okresem rozwoju miasta. Szczególnie rozwinęło się ono w okresie panowania księcia Ludwika I, który przebudował mury miejskie, kościół parafialny, a w północno-zachodnim narożniku miasta wzniósł murowany zamek, silnie wyeksponowany w szachownicowym układzie miasta. Stopniowy rozwój miasta, oparty głównie na handlu, przerwała wojna trzydziestoletnia, w czasie której ucierpiało ono poważnie od przechodzących wojsk. Ponownie zniszczone zostało przez wojska napoleońskie w 1812 r. Częściowo odbudowane w ciągu XIX w. uległo ogromnym zniszczeniom w czasie działań wojennych w 1945 r. Obecnie w pełni odbudowane - jako centrum Kombinatu Górniczo-Hutniczego Miedzi.
- Ruiny zamku wzniesionego w pocz. XIV w., przebudowanego ok. poł. tegoż wieku, za panowania księcia Ludwika I. Było to założenie murowane, na planie nieregularnego czworoboku z kwadratową wieżą. Poważnie zniszczony w okresie wojny trzydziestoletniej w 1641 r, nie został już odbudowany, a istniejące ruiny uległy dalszemu uszkodzeniu w 1945 r. W obrębie zamku najlepiej zachowała się jednonawowa gotycka kaplica. Wzniesiona w 1. poł. XIV w., przebudowana w 1706 r., zabezpieczona w 1957 r. po zniszczeniach powstałych w 1945 r. Najcenniejszym jest zachowany portal z 1349 r. z rzeźbionym tympanonem, należący do czołowych zabytków śląskiej rzeźby XIV w.
- Ratusz obecny wzniesiono w 1768 r., na miejscu budowli renesansowej, a gruntownie przebudowano w XIX i XX w. Jest to murowany, jednopiętrowy budynek, nakryty wysokim dachem z lukarnami, zwieńczony czworoboczną wieżyczką z zegarem na kalenicy.
- Murymiejskie, zachowane na znacznym odcinku obwodu starego miasta, wzniesione zostały ok. poł. XIV w. Pierwotnie posiadały one trzy bramy: Głogowską, Scinawską i Legnicką zwaną też Wrocławską, oraz furtę kościelną. Zbudowano je z kamienia łamanego i cegły, a rozdzielono w nieregularnych odstępach występującymi z muru prostokątnymi, łupinowymi basztami.
- Kościół parafialny NP Marii. Pierwotny powstał w okresie lokacji miasta, przejmując funkcję kościoła parafialnego od świątyni w Starym Lubinie. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1369 r. i związana jest z przebudową istniejącego obiektu. Powiększany w okresie od 1446 r. do pocz. XVI w., m.in. w latach 1460-1465 przez budowniczego Mikołaja Hoferichtera, został ukończony zapewne w 1511 r. Obecnie jest to orientowana, murowana z cegły bazylika, o podwyższonych nawach bocznych, z trójprzęsłową nawą główną i wydłużonym, prezbiterium zakończonym wielobocznie o niesymetrycznym układzie, która w swych murach zachowała fragmenty założeń wcześniejszych, restaurowana ostatnio w latach 1959-1961. We wnętrzu zachowało się rzeźbione w kamieniu sakra mentarium o wysmukłych proporcjach ze schodami i balustradą powstałe w końcu XV w., kilka drewnianych stall z XV i XVI w., renesansowa ambona z 1623 r. oraz szereg nagrobków i epitafiów z XVI i XVII stulecia.
- Od strony południowej wznosi się wolno stojąca sześciokondygnacjowa wieża, pierwotnie w XIV w. pełniąca funkcję wieży obronnej, od XVIII w. zamieniona na dzwonnicę.

Lubków - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac wzniesiony w stylu barokowym w 1796 r., przebudowany w klasycyzmie Jest to założenie dwukondygnacjowe z łamanym dachem, z częścią wnętrz nakrytych sklepieniami krzyżowymi i kolebkowymi.

Lubnów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Andrzeja Apostoła, wzmiankowany w 1335 r Obecny barokowy wzniesiony został ok. 1753 r. oraz restaurowany w XIX w Murowany, jednonawowy z węższym, półkoliście zakończonym prezbiterium i wieżą wkomponowaną we wklęsło-wypukłą fasadę zachodnią wolutowymi spływami. Wnętrze nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami zachowało wyposażenie pseudorokokowe z 2. poł. XIX w.

Lubomierz - d. woj. jeleniogórskie
- Miejscowość związana z osiadłym tu rodem rycerskim, którego kolejna sukcesorka Jutta z Lubomierza w 1278 r. ufundowała tu kościół i klasztor Benedyktynek. Targowa osada już w 1291 r. otrzymała prawa miejskie od księcia Bolka I świdnickiego, potwierdzone w 1308 r. dzieląc właściwie losy potężnego założenia klasztornego. Miasto zniszczone w czasie wojen husyckich odbudowało się szybko, otrzymało nowy ratusz i mury miejskie, przez cały czas pełniąc rolę ośrodka handlowo-usługowego dla okolicznych dóbr klasztornych. Ten powolny rozwój miasta przerwała wojna trzydziestoletnia, po której dźwigało się bardzo wolno, jedynie dzięki pośredniczeniu w handlu przędzą lnianą. Przejście Lubomierza pod rządy pruskie w 1743 r. nie zmieniło zupełnie sytuacji gospodarczej, a wąsata dóbr klasztornych w 1810 r. oraz brak rozwoju przemysłu wpłynęły na powolny upadek miasta, które właściwie do chwili obecnej nie może znaleźć trwałych podstaw rozwojowych.
- Ratusz pierwotny powstał już w 1291 r. Obecny jest odbudowanym po ostatnim pożarze w 1803 r, obiektem powstałym ok. 1688 r. Jest to skromne założenie piętrowe, dwutraktowe, nakryte dachem dwuspadowym z sygnaturką, z klatką schodową akcentowaną dwubiegowymi schodami zewnętrznymi.
- Mury miejskie wzniesione zostały w XV w., być może na miejscu wcześniejszych umocnień drewniano-ziemnych. Początkowo rozdzielały je dwie bramy: Górna i Dolna, a od 1527 r. trzecia - zwana Średnią lub Klasztorną. Był to pojedynczy, niezbyt mocny mur kamienny, dochodzący do 2 m wysokości. Po rozbiórkach prowadzonych w latach 1803-1840, zachowały się do dzisiaj nieliczne jego fragmenty wokół klasztoru i na tyłach rynkowych działek miejskich.
- Kościół i klasztor Benedyktynek. Pierwotny kościół gotycki wzniesiono w XIV w.; pozostała z niego jedynie wieża i usytuowane obecnie przy prezbiterium małe fragmenty we wnętrzu. Po zniszczeniu w latach 1517, 1688 i 1723 został gruntownie przebudowany w latach 1727-1730 przez legnickiego mistrza Jana Jakuba Schoerhofera i restaurowany w 1802 r. Jest to budowla murowana, pięcioprzęsłowa, jednonawowa, z rzędem kaplic i emporami ponad nimi, w całości nakryta sklepieniami żaglastymi z bogatym wystrojem rzeźbiarskim i malarskim pędzla J. Wilhelma Neunherza ze scenami z życia Chrystusa. Od zachodu, za głównym ołtarzem znajduje się zakrystia, a nad nią empora dla zakonnic, nakryte późno gotyckim sklepieniem sieciowym. Fasadę główną, założoną na linii falistej, bezwieżową, flankowaną na dole pilastrami jonskimi, wyżej korynckimi, wieńczy tympanon ozdobiony wolutami i posągami świętych. Wyposażenie świątyni, niezmiernie bogate, utrzymane jest w stylu późnego baroku i wykonane w dwóch etapach - do 1736 r. wnętrze kościoła przez rzeźbiarza Jana Józefa Friedricha, a do 1775 r. wystrój chóru zakonnic. W zakrystii zachowało się szereg szat i tkanin liturgicznych z XVII i XVIII w.
- Pierwotna budowla klasztorna została zapewne wzniesiona w końcu XIII w. Zespół obecny posiada zachowane fragmenty klasztoru gotyckiego z XV w., odbudowanego po zniszczeniach w 1723 r. a restaurowanego w XIX w. oraz remontowanego w 1960 r. Całość założono wokół czworobocznego wirydarza z parterowym, krużgankiem nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym o skrzydłach dwutraktowych, dwukondy gnacjowych, o poważnie przebudowanych wnętrzach.
- Domy mieszkalne pochodzą z XVI i XVII w., przebudowane po pożarach w XIX w., częściowo uszkodzone w 1945 r., obecnie remontowane i rekonstruowane dla ukazania pierwotnych założeń. Południowa pierzeja rynkowa zachowała szereg domów podcieniowych o typowym układzie trzytraktowym ze sklepioną sienią. W pierzei północnej, przebudowanej gruntownie w pocz. XX w., zwraca uwagę - dom płóciermików - (nr 17). Jest to budynek dwukondygnacjowy, o elewacji szczytowej z naczółkiem, ozdobionej renesansową dekoracją sgraffitową o motywach geometrycznych. Wnętrze domu sklepione, o zachowanym układzie pierwotnym, z wiatą w środku przelotowej sieni, nakrytej sklepieniem. krzyżowym i ozdobionej wnękami wspartymi na trzech kamiennych półkolumnach. Galeria otaczająca wiatę wsparta, na kolumienkach z ozdobnymi balustradami.
- W Rynku zachowany pomnik św. Malenia, w formie studni z ośmiobocznym basenem, z postacią świętego na wysmukłej, kręconej kolumnie, został wzniesiony w 1717 r.
- Most na rzece Olzie (wylot ul. Jeleniogórskiej) pochodzi z końca XVI lub pocz. XVII w., restaurowany w 1831 r. Jest to most filarowy, trójprzęsłowy, o okrągłych łękach i balustradzie ozdobionej rzeźbą św. Jana Nepomucena.

Luboradz - d. woj. legnickie
- Pałac pierwotnie wzniesiony w XVI w. jako dwór obronny, gruntownie rozbudowany na pałac w latach 1681-1686, restaurowany w XIX w., remontowany w latach 1961-1963, Jest to założenie prostokątne o skromnej architekturze zewnętrznej, czteroskrzydłowe z dziedzińcem, dwutraktowe, dwukondygnacjowe. We wnętrzu zachowało się kilka sal z malowanymi, renesansowymi stropami belkowymi, kilka ozdobionych barokowymi stiukami analogicznymi do stiuków w kopułach dwu kaplic pałacowych, a szczególnie wielka sala przyjęć z galerią malowanych portretów kolejnych właścicieli powstała w latach 1690-1692.
- Obok zachowały się wzniesione w końcu XVII w., a przebudowane w XIX i XX w., oficyny mieszkalne i budynki gospodarcze.
- Kościół filialny Zaślubin NMP, wzmiankowany w 1408 r., w obecnej formie wzniesiony ok. 1581 r., restaurowany w XIX w. Jest to budowla orientowana, murowana, o wnętrzu jednonawowym i wieżą od zachodu. Na ścianie renesansowy nagrobek Hansa Boćka (zm. 1581) i jego żony (zm. 1587) z rzeźbioną sceną Ukrzyżowania.

Ludów Śląski - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1297 r., zachował gotycką wieżę z XV w., do której w 1. ów. XVIII w. dostawiono jednonawowy korpus i prezbiterium nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami. W wieży zachowany kamienny, gotycki portal, a we wnętrzu rzeźbiony tryptyk z Madonną z Dzieciątkiem z ok. 1510 r., dwa barokowe ołtarze i ambona z XVIII w.

Ludwikowice Kłodzkie - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, pierwotny wzmiankowany jako kaplica w 1456 r., obecny barokowy wzniesiony w latach 1707-1708, spalony w 1914 r., odbudowany w 1924 r. Murowany, jednonawowy, z czworoboczną wieżą i węższym, zakończonym półkoliście prezbiterium z dwiema symetrycznymi przybudówkami. We wnętrzu gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z przełomu XV i XVI w. oraz barokowe wyposażenie z 1. poł. XVIII w.

Lusina - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Narodzenia NMP, gotycki wzniesiony w XV w., gruntownie przebudowany w baroku ok. 1731 r., restaurowany w 2. pół, XIX w., remontowany w 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium, z oskarpowaną diagonalnie wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach spływających na przyścienne półkolumny.

Lutomia Dolna - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Przemienienia Pańskiego, wzmiankowany w 1318 r., wzniesiony ok. 1476 r., przebudowany w 1613 i w 1689 r., restaurowany w 1903 i 1959 r. Orientowany, salowy z kwadratowym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Nad nawą malowany, drewniany strop, a we wnętrzu stalle i ambona z końca XVII w., na ścianie herbowy 'nagrobek Petzolda de Betsch (zm. 1350).

Lutomierz - d. woj. wałbrzyskie
- Budynek mieszkalny pierwotnie oficyna dworska, barokowa, wzniesiona w pocz. XVIII w., restaurowana w XIX w. Murowana, prostokątna, jedno- i dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym ujętym w wolutowe szczyty. Wnętrza parteru zachowały sklepienia kolebkowe z lunetami.
- Kościół filialny MB Bolesnej, wzmiankowany w 1295 r., obecny wzniesiony w średniowieczu (pocz. XVI w.), gruntownie przebudowany w latach 1748-1749, restaurowany 1925 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu. Na ścianach dwa póżnorenesansowe nagrobki z 2. poł. XVI w.

Lutynia - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Józefa, wzniesiony po 1335 r., przebudowany w XVI w., odbudowany po zniszczeniach w 1757 r., restaurowany w latach 1867-1869, remontowany w 1964-1965. Orientowany, mur wany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium, z wieżą od zachodu, zachował we wnętrzu kamienne sakramentarium z XV w., gotycką rzeźbę św. Anny Samotrzeciej z pocz. XVI w. i klasycystyczną ambonę z końca XVIII w.
- Wokół kościoła cmentarz, założony na planie prostokąta, otoczony murem obronnym z cylindrycznymi bastejami na narożach, wziesiony w 1608 r. Mur z kamienia polnego zachował strzelnice szczelinowe i kluczowe wyrobione w cegle. Rozdziela go brama o formach renesansowych z profilowanym szczytem ozdobiona dekoracją sgraffitowa.

Lwówek Śląski - d. woj. jeleniogórskie
- Lokacja miasta w 1217 r. przez Henryka Brodatego na prawie magdeburskim należy do na jwcześniej szych na Śląsku i ściśle wiąże się z górniczą eksploatacją złotonośnych pokładów, znajdujących się wówczas na tym terenie. Po podziale śląska, Lwówek wszedł początkowo do księstwa legnickiego; w la-fcach 1278-1296 był stolicą odrębnego księstwa, a potem przeszedł do księstwa świd-nicko-jaworskiego. Kiedy w końcu XIII w. miasto otoczono pierwszym pierścieniem murów, posiadało ono już dwa kościoły, ratusz i szereg domów i pełniło dość znaczną rolę administracyjno-polityczną na tym terenie. Okres szczytowego rozwoju miasta przypadł na XVI w. kiedy to mimo wyczerpania się pokładów złotonośnych tętni ono życiem dzięki wielkiemu rozkwitowi rzemiosła sukienni czego, należąc do najładniejszych ośrodków na Śląsku. Okres pomyślności gospodarczej Lwówka przerwała wojna trzydziestoletnia, a wieki następne nie przyniosły już poprawy pod tym względem, wskutek braku ekomomicznych podstaw rozw'oju. Nic więc dziwnego, że na architekturze miasta decydujące piętno wycisnął renesans, w okresie którego powstał jeden z najwspanialszych na Śląsku ratuszy, szereg domów mieszczańskich, a także i drugi pierścień murów miejskich. Ten niewielki w XIX w. ośrodek przemysłowy uległ poważnemu zniszczeniu w czasie działań wojennych w 1945 r. i dopiero obecnie dźwiga się ponownie.
- Ratusz pierwotny wzniesiono w poł. XIII w., co potwierdzają wzmianki z wieku następnego. Najstarsze partie budowli obecnej pochodzą z ok. 1480 r. obok wieży dostawionej do nich w latach 1500-1504. Obecną formę otrzymał ratusz po przebudowie w latach 1522-1524, projektowanej niewątpliwie przez Wendela Roskopfa przy współpracy monognamisty T. L., a obejmującej dekoracyjne sklepienia parteru, oraz po dalszych pracach przy elewacjach rozpoczętych ok. 1546 r. Ostatnia przebudowa z lat 1902-1905 powiększyła obiekt o handlowe podcienia w parterze i nową klatkę schodową od północy. Częściowo spalony w 1945 r., został odbudowany w latach 1955-1958. Obecnie jest to budynek murowany na rzucie prostokąta, dwukondygnacjowy, dwutraktowy, z wieżą od zachodu. Fasady wschodnia i zachodnaa ujęte są w pary szczytów o geometrycznych podziałach wewnętrznych. Fasadę południową akcentuje portal i szereg zdwojonych okien prostokątnych o ozdobnych obramieniach z kanclowanych pilastrów o roślinnej i maszkaronowej dekoracji. We wnętrzach szereg sal nakrytych skomplikowanymi w rysunku żeber sklepieniami sieciowymi oraz obszerna sień z centralnym filarem. Zgromadzono 'tu w pocz. XX w. szereg płyt nagrobnych z dawnego klasztoru franciszkańskiego z najciekawszą z nich - płytą księcia Henryka jaworskiego i jego żony Agnieszki, pochodzącą z ok. 1350 r.
- Mury miejskie zachowane są prawie na całym obwodzie miasta. Wznoszono je w dwóch etapach: pierwszym w końcu XIII i na pocz. XIV w., jako wewnętrzny pierścień murów z basztami; oraz drugim w XV i pocz. XVI w., jako obwód zewnętrzny z półkolistymi bastejami. Do miasta prowadziły trzy bramy: Boleslawiecka, Lubańska i Złotoryjska. Całość po uszkodzeniach w 1643 r. uległa ruinie. Ostatecznie bramę Złotoryjska rozebrano po 1860 r., wieżę bramy LubanskieJ restaurowano kilkakrotnie w latach 1784, 1809, a w 1935 r. zrekonstruowano obok niej odcinek muru. Całość zachowanych fragmentów łącznie z basztą bramy Bolesławieckiej poddana została konserwacji w latach 1959-1961.
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP. Z pierwotnego kościoła, fundowanego przez Henryka Pobożnego przed 1238 r. w formie późnoromańskiej bazyliki murowanej z ciosów kamiennych, zachowała. się obecnie tylko fasada zachodnia z wieżami. Po spaleniu w 1455 r. rozpoczęto budowę fary obecnej realizowaną w okresie od 1493 do ok. 1550 r. i w początkowym okresie prowadzona ona była przez architekta ze Zgorzelca Konrada Pflugera, a w latach 1512-1550 przy współpracy budowniczego Hansa Lindenera. W 1752 r. runęły sklepienia, które w trakcie fatalnej restauracji w latach 1863-1866 zastąpiono prostym drewnianym stropem, usuwając równocześnie z wnętrza sześć filarów międzynawowych. Obecnie jest to budowla murowana z cegły i ciosów piaskowcowych, halowa, trzynawowa, ośmioprzęsłowa, z prezbiterium i. towarzyszącymi mu nawami bocznymi zakończonymi poligonalnie. Dwuwieżowa fasada zachodnia posiada na osi portal z końca XIII w., wykonany z czerwonego piaskowca, o uskokowych ościeżach z kolumienkami i bogatej dekoracji roślinnej. W tympanonie płaskorzeźba przedstawiająca Koronację Matki Boskiej. Skromne wyposażenie wnętrza obejmuje kamienną, renesansową chrzcielnicę z ok, 1560 r., barokowy obraz Koronacja Matki Boskiej z 1771 r. (zapewne z ołtarza głównego), a w zakrystii puszkę z 1684 r., pacyfikal z 1722 r. i kielich z 1727 r.
- Kaplica Św. Krzyża (obok kościoła), pierwotnie pełniąca rolę kaplicy cmentarnej. Murowana z piaskowca na rzucie prostokąta, nakryta sklepieniem sieciowym z datą 1496 r. posiada ostrołukowe okna z trójdzielnymi kamiennymi masw erkami, a we 'wnętrzu 'barokowym wystrój z 2. poł. XVIII w.
- Dawny kościół i klasztor Franciszkanów, wzmiankowany jako istniejący już w 1268 i 1285 r., zachował z tego okresu fragmenty świątyni wzniesionej jako założenie jednonawowe z prostokątnym prezbiterium. Rozbudowywany w ciągu XV w. otrzymał nawy boczne, nowe założenie klasztorne, a w pocz. XVI w. kaplicę Taikenbergów od północy. Restaurowany w 2. poł. XVII w., od 1810 r., to jest od czasu kasaty klasztoru, początkowo użytkowany był jako arsenał, później zamieniony na spichrz. Obecnie kościół jest założeniem, trzynawowym, halowym z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na wiązkach służek o gładkich kapitelach oraz z pięcioprzęsłowym korpusem nakrytym sklepieniami gwiaździstymi.
- Budynek klasztoru wzniesiony od południa, obecną swą formę zawdzięcza przebudowie prowadzonej w latach 1873-1875, Murowany, założony wokół czworobocznego dziedzińca, dwutraktowy, zachował w skrzydle wschodnim sale nakryte sklepieniami sieciowymi.
- Dawna komenda Joannitów (ul. Kościelna 29) wzniesiofna zapewne na miejscu budowli wcześniejszych, istniejących tu od XIII w., w obecnej formie została wzniesiona ok. 17GO r. jako póżnobarokowe założenie, dwukondygnacjowe, o salach parteru nakrytych sklepieniami kolebkowymi.
- Budynek ław chlebowych i obuwniczych (Rynek 7), położony w bloku śródrynkowym na wschód od ratusza. Wzniesiony w 1494 r., restaurowany w 1544 r., skrócony po rozbiórce części wschodniej w 2. poł. XIX w., remontowany w latach 1956-1957. Była to silnie wydłużona hala, rozdzielona w połowie dziedzińcem, otwarta szerokimi ostrołukowymi bramami od wschodniej i zachodniej pierzei bloku, nakryta stromym, dwuspadowym dachem.
- Domy mieszkalne murowane wznoszono w mieście już w 1. poł. XVI w. Przebudowywane w ciągu wieków, dzięki dużej ilości, nadawały charakter miastu. Niestety zniszczenia w czasie działań wojennych w 1945 r., pozwoliły na zachowanie jedynie kilku przykładów. Z epoki renesansu zachowały się obiekty przy ul. Szpitalnej l-3 z dekoracją sgraffitową na elewacjach. Rynek 8, a z epoki baroku kilka domów przy ul. Orzeszkowej.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   L