Zabytki miejscowości dolnośląskich
l i t e r a   B

Bagieniec - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek pierwotny, renesansowy, wzniesiony w 2. poł. XVI w., modernizowany w poł. XVIII w., uległ gruntownej przebudowie w pocz. XIX w. Założony na prostokącie, trzykondygnacjowy, zachował w pierwszym trakcie parteru kilka sklepionych kolebką pomieszczeń. Całość otaczała zachowana częściowo fosa z wodą.

Bagno - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w 1734 r., restaurowany w XIX w., remontowany w 1966 r. Murowany, założony na prostokącie, trzytraktowy, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z lukarnami. Elewacje dzielone pilastrami spoczywającymi na wysokim cokole. We wnętrzu barokowa, drewniana klatka schodowa i kominek pochodzące z 1. poł. XVIII w.

Barcinek - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Michała. Pierwotny wzniesiony przed 1517 r., rozbudowany ok, 1600 r., restaurowany w wieku XIX i w 1959 r. Orientowany, murowany, salowy, z dwuprzęsłowym prezbiterium (powiększonym od wschodu). Jedno przęsło prezbiterium sklepione krzyżowo-żebrowo, od płd. w nawie kamienny portal, w nim gotyckie drzwi z okuciami. Zachowana póznorenesansowa chrzcielnica, barokowy ołtarz i szereg nagrobków z końca XVI w.
- Oficyna dworska, barokowa, zbudowana w 1772 r., restaurowana w XIX w. Założona na prostokącie, dwutraktowa, dwukondygnacjowa,nakryta czterospadowym dachem łamanym.

Bardo - d. woj. wałbrzyskie
- Miejscowość wymieniana jako gród kasztelański już w 1096 r., później w XIII w. pełni rolę osady targowej w dobrach należących do klasztoru Cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim, a w XIV w. otrzymuje prawa miejskie. Od tego też czasu począł się tutaj rozwijać ruch pielgrzymkowy dzięki posążkowi Matki Boskiej, uchodzącemu za cudowny. Właśnie grupy pielgrzymów przez całe wieki były jedyną podstawą rozwoju niewielkiego miasta. Dopiero w 2. poł. XIX w. Bardo zaczyna nabierać pewnego znaczenia jako miejscowość letniskowa dzięki uzyskanym połączeniom kolejowym z Wrocławiem, i Kłodzkiem.
- Kościół parafialny Nawiedzenia NMP. Pierwotny, wymieniany jako kaplica klasztoru Cystersów w Kamieńcu, uległ zniszczeniu w czasie walk z husytami w 1421 r. Obecny, barokowy, wzniesiony został w latach 1686 -1704 przez architekta Michała Kleina z Nysy, remontowany po pożarze w latach 1711 -1712, restaurowany w 1852 r., powiększony o kruchtę zach. w 1864 r. Murowany, jednonawowy, z rzędami kaplic bocznych i emporami ponad nimi, z półkolistą absydą zamykającą prezbiterium, z dwuwieżową fasadą od południa. Wnętrze, nakryte sklepieniami kolebkowymi na gurtach, zachowało bardzo bogaty wystrój, m.in. romański drewniany posążek Matki Boskiej na tronie z końca XII w., gotycką rzeźbę Matki Boskiej Bolesnej z przełomu XIV i XV w., barokowy ołtarz główny - dzieło Richtera z Wrocławia z 1715 r., prospekt organowy z 1759 r, - H. Hartmanna z Barda Śl., ołtarze boczne i rzeźby z 1777 r. - Ludwika Jaszke, obrazy - Jana Liszki; a w zakrystii szereg cennych naczyń kościelnych i szat liturgicznych z okresu od XVI do XVIII w.
- Obok od wschodu barokowy budynek probostwa, wzniesiony w latach 1712 -1716, restaurowany w XIX w. Murowany, dwuskrzydło- wy, dwutraktowy, z krużgankiem komunikacyjnym, trzykondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym, z facjatką. Elewacje podzielone pasami ustawionymi na boniowanym parterze. Wnętrza nakryte sklepieniami żaglastymi na gurtach.
- Domy mieszkalne (ul. Główna 23 i 31), barokowe, z XVIII w., przebudowane w pocz. XX w., pierwotnie pełniły funkcję zajazdów dla pielgrzymów. Murowane, dwu- i trzytraktowe, z sienią przelotową, dwu- i trzykondygnacjowe o układzie kalenicowym.
- Most na Nysie, wzniesiony w latach 1516 -1589, gruntownie przebudowany w pocz. XX w. Murowany, czteroprzęsłowy, przesklepiony kolebką. Filary wzmocnione ostrogami od strony nurtu rzeki, balustrady płaskie bez ozdób.

Barkowo - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1335 r. Obec- ny, barokowy, wzniesiony w 1783 r. Murowany, nawa na planie elipsy, prezbiterium zakończone półkoliście, od zach. czworoboczna wieża. Ele- wacje zewnętrzne dzielone parami pilastrów, wnętrze nakryte sklepie- niami żaglastymi spływającymi na silnie wysunięty gzyms podparty pa- rami pilastrów. Wyposażenie wnętrza kościoła barokowe, współczesne czasowi jego budowy.

Batorów - d. woj. wałbrzyskie
- Kaplica Św. Anny, barokowa, wzniesiona w 2. poł. XVIII w. Murowa- na, prostokątna, zakończona półkoliście, nakryta dachem dwuspadowym z ośmioboczna sygnaturką. Elewacja frontowa gładka, zwieńczona szczy- tem z trójkątnym przyczółkiem i wolutowymi spływami.

Będkowice - d. woj. wrocławskie
Dwór renesansowy, wzniesiony wg daty na portalu w 1546 r., jako założenie obronne otoczone fosą z wodą, restaurowany w XVII i XVIII w., gruntownie przebudowany w 1844 r. Murowany, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym. We wnętrzu kominek z XVII w. i malowany strop barokowy z lat 1720 -1730, Całość otacza fosa z wodą, połączenie zapewnia dwuprzęsłowy murowany most z XVIII w.

Białogórze - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny Św. Andrzeja, wzmiankowany w 1346 r. Obecny, wzniesiony w początkach XVI w., przebudowany w 1675 r. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z czworobocznym prezbiterium, nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
- Na cmentarzu wieża bramna ze śladami dekoracji sgraffitowej oraz kilka kamiennych epitafiów z XVIII w.

Biały Kościół - d. woj. wrocławskie
Ruina kościoła, wzmiankowanego w 1264 r., niszczonego pożarami w latach 1643 i 1768, gruntownie przebudowanego w 1827 r., ponownie zniszczonego w 1945 r., zabezpieczonego jako trwała ruina w 1964 r. Pierwotnie była to budowla wzniesiona w stylu romańskim, orientowana, murowana z ciosów granitowych, jednonawowa, z wydzielonym prezbiterium, powiększonym w XIX w., i wieżą z emporą, wbudowaną we wnętrze zachodniej części nawy. Całość ozdabiał portal z rzeźbionym tympanonem i dekoracje o motywach roślinnych, zachowane obecnie w niewielkich fragmentach.

Biedrzychowice - d. woj. jeleniogórskie
- Pałac obecny, barokowy, wzniesiono ok, 1730 r. rozbudowując pierwotny zamek renesansowy z ok. 1527 r. Gruntownie restaurowany w 1890 r., poddany został remontowi w 1966 r. Jest to monumentalne założenie o jedenastoosiowych fasadach głównych, akcentowanych podziałem pilastrowym, nakryte mansardowym dachem z lukarnami. Najokazalszą fasadę zach. podkreślają dodatkowo dwubiegowe, kamienne schody z tarasami ujętymi balustradami ozdobionymi wazonami. Wnętrza w części nakrywają sklepienia kolebkowe, w części zaś dekoracyjne plafony z malowidłami z XVIII w,, ilustrującymi sceny mitologiczne.
- Kościół filialny Św. Antoniego wzniesiono w 2. poł. XVII w. i powiększono ok. poł. XVIII w., a restaurowano w 1949 r. Budowla założona jest na wydłużonym czworoboku z nie wydzielonym, zakończonym trójbocznie prezbiterium, nakryta pozornym sklepieniem kolebkowym. Od płn. przylega czworoboczna, przechodząca wyżej w ośmiobok, wieża zwieńczona hełmem z latarnią. We wnętrzu zachowany jeden portal renesansowy, dwa barokowe z datami 1680 i 1741 oraz wyposażenie pochodzące z 2. poł. XVIII w.

Biedrzychów - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1335 r., gotycki, wzniesiony w XV w., przebudowany w 1593 r., restaurowany - w XVIII i XIX w., remontowany w 1960 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym prezbiterium nakrytym dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, w całości oskarpowany, z wieżą od zachodu. We wnętrzu późnorenesansowy ołtarz główny z pocz. XVII w. i barokowa ambona z końca XVII w.

Bielanka - d. woj. jeleniogórskie
- Ruina kościoła wzniesionego najpewniej w końcu XV w., przebudowanego wg daty w 1697 r., zniszczonego w 1945 r. Założenie orientowane, murowane, jednonawowe, z czworobocznym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na konsolach.

Bielany Wrocławskie - d. woj. wrocławskie
- Dwór, wzniesiony w końcu XVI w., przebudowany w XIX w. Prostokątny, częściowo murowany, z częścią parteru i piętra w konstrukcji szkieletowej, dwutraktowy z sienią - na osi, dwukondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym.
- Obok póżnobarokowy spichrz z XVIIII w. Prostokątny, trzykondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym.
- Kościół parafialny Św. Andrzeja, wzmiankowany w 1351 r. Obecny, gotycki, wzniesiony ok. 1520 r., przebudowany i powiększony o kaplice w 'pocz. XVII w., restaurowany w XIX w., remontowany w 1965 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zach. i węższym, prostokątnym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym opartym w nawie na wewnętrznych skarpach. We wnętrzu zachowane przyścienne, gotyckie sakramentarium, fragmenty rzeźbionego ołtarza z Madonną z ok. 1400 r., czterosiedziskowe, gotyckie, drewniane stalle, renesansowe stalle drewniane z pocz. XVII w., ołtarz główny, ambona i chrzcielnica - barokowe pochodzące z ok. 1700 r.

Bierutowice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół Wang, ewangelicki, jest budowlą drewnianą, późnoromańską z poł. XIII w., przeniesioną tu w latach 1842 -1854 z miejscowości Vang w prowincji Yaldres w południowej Norwegii. Składa się nań prostąkątna nawa ze stropem oraz również prostokątne prezbiterium zamknięte absydą, a przykryte półkolistym stropem imitującym sklepienie. Całość otacza niskie obejście i ozdabia bogata dekoracja ornamentalna, której fragmenty - szczególnie wijące się wstęgi z postaciami fantastycznych zwierząt - stanowią typowe przykłady północnej późnoromańskiej sztuki snycerskiej. Ponieważ kościół przywieziono na miejsce w stanie poważnego uszkodzenia, brakujące elementy uzupełniono na nowo wg starych wzorów, a wobec braku materiału znmie.jszono wymiary nawy, zatracając jej pierwotne proporcje i dostawiając od południa kwadratową wieżę z polnego kamienia, nakrytą namiotowym hełmem. Całość obiektu została poddana konserwacji w latach 1963 -1965.

Bierutów - d. woj. wrocławskie
- Miasto, założone na miejscu istniejącego wcześniej osiedla, przy szlaku z Krakowa do Wroclawia, należało do dziedziny księstwa wrocławskiego, a po śmierci księcia Henryka IV Probusa, w wyniku walki pomiędzy księciem Henrykiem V Grubym a książętami głogowskimi, przeszło w ręce tych ostatnich. Od 1323 r. Bierutów należał do Bolesława, księcia oleśnickiego i odtąd dzielił losy polityczne tegoż księstwa. Prawo miejskie - frankońskie uzyskał Bierutów jeszcze w 1266 r. od księcia Henryka III, a w XIV w. Piastowie oleśniccy wznieśli tu zamek i fortyfikacje miejskie. Stopniowy rozwój miasta, jako ośrodka gospodarczego, głównie włókienniczego, przerwał ogromny pożar w 1603 r., później działania wojny trzydziestoletniej (ponowny pożar w 1659 r.). Odtąd nigdy już nie dźwignęło się z upadku, pozostając skromnym ośrodkiem przemysłu ogólnospożywczego. Ponownie poważnie zniszczone w czasie działań wojennych w 1945 r. miasto zaczyna powoli stawać się ośrodkiem okolicznego terenu.
- Zamek, położony we wschodniej części miasta w obrębie jego murów. Założony był zapewne jeszcze w XIV w. przez Henryka III księcia wrocławskiego, przypuszczalnie na planie prostokąta, z budynkiem mieszkalnym i wieżą od północy. Zamek gotycki gruntownie przebudowano w XVI w., nadając mu formę renesansowego pałacu z arkadowym dziedzińcem. Po pożarze w 1603 r. uległ ponownej przebudowie w latach 1604 -1622, powiększeniu ok. 1680 r., restauracji w 1886 r., a w 1889 r. zburzono wschodnie skrzydło. Obecnie pozostała wolno stojąca, gotycka, czworoboczna wieża (restaurowana w 1961 r.), zwieńczona barokowym hełmem, oraz znacznie przebudowane w XIX w. jedno skrzydło, gdzie na drugim piętrze znajduje się sala z barokowymi stiukami.
- Ratusz, pierwotny, wzmiankowany w 1371 r., zniszczony został zapewne w czasie wojen husyckich. Odbudowany w ciągu XV w., spłonął w 1603 r. Był to budynek prostokątny, dwukondygnacjowy, z wieżą od wschodu. Ponownie przebudowany w 1782 r., uległ zniszczeniu w 1945 r., pozostała jedynie czworoboczna wieża, wzniesiona z cegły gotyckiej.
- Mury obronne wzniesiono z cegły w XIV w., a uzupełniano i reperowano w XV i XVI w. Niegdyś rozdzielały je trzy bramy: Brzeska, Namysłowska, Wrocławska, dwie furty oraz kilka baszt. Po rozbiórkach w XIX w. i zniszczeniach wojennych w 1945 r. pozostały jedynie fragmenty (poddane konserwacji w 1962 r.) we wschodniej i północno-zachodniej części miasta.
- Dawny kościół parafialny Św. Katarzyny, ufundowany zapewne po lokacji miasta, a więc po poł. XIII w., wymieniany jest dopiero w 1300 r. Obecna świątynia została wzniesiona w XIV w. (prezbiterium), a rozbudowana w l. poł. XV w. (korpus). Odbudowana po pożarze w 1545 r., otrzymała nowe sklepienia w 1575 r., a po kolejnych pożarach - dach i hełm wieżowy w 1765 r. Częściowo zniszczona w 1945 r., została pokryta nowym dachem w latach 1966 -1967, Jest to orientowana, murowana z cegły, trzynawowa bazylika z prostokątnym prezbiterium. W fasadzie zachodniej, na przedłużeniu północnej nawy bocznej wznosi się potężna kwadratowa wieża. Nawę główną nakrywa sklepienie krzyżowe, natomiast prezbiterium i nawy boczne - sklepienie kolebkowe z lunetami. We wnętrzu zachowane fragmenty barokowych loży kolatorskich oraz dwustrefowy ołtarz z olejnymi obrazami.
- Kaplica cmentarna wzniesiona została ok. 1620 r. o formach póżnogotyckich z cegły na planie krzyża równoramiennego o półkoliście zakończonych ramionach. Wnętrze z zachowanymi ostrołukowymi oporami sklepiennymi nakryto płaskim stropem, a całość budowli dwuspadowymi dachami.

Biestrzyków - d. woj. wrocławskie
- Ruiny wieży mieszkalnej, wzniesionej zapewne w XIV w., wzmiankowanej w 1411 r. Zbudowana z cegły na planie prostokąta, trzykondygnacjowa, z dobudowaną później (1516?) wieżyczką na klatkę schodową oraz nowszym dwukondygnacjowym skrzydłem mieszkalnym. Całość, częściowo zniszczona w 1945 r., była pierwotnie otoczona wałem i fosą, zachowaną obecnie w niewielkim fragmencie.

Błonie - d. woj. wrocławskie
- Wiatrak, typu kożlak, wzniesiony w początkach XIX w., remontowany w 1958 r. Drewniany, o konstrukcji słupowej, szalowany deskami, o wnętrzu dostosowanym do napędu elektrycznego.

Bobolice - d. woj. wałbrzyskie
- Zamek wzniesiony został ok. 1615 r. jako rezydencja renesansowa, być może obronna, przebudowany w 1696 r., restaurowany w 1888 r., remontowany w 1961 r. Obecnie jest to budowla murowana, założona wokół czworobocznego dziedzińca arkadowego, o skrzydłach dwu traktowych, dwu- i trzykondygnacjowych, nakrytych dachami dwuspadowymi. Wejście z sienią przelotową akcentuje podwyższony szczytowy ryzalit ujęty boniowanymi pasami. Wnętrze parteru nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami, na elewacjach zachowany szereg renesansowych obramień okiennych i kamiennych portali.
- Kościół parafialny MB Bolesnej (pierwotny drewniany) wzniesiono w 1447 r. Obecny, murowany z kamienia, zbudowano w latach 1495 -1501. Do okresu 1730 -1736 r. była to trzynawowa halowa budowla z dwiema wieżami od zachodu. Wtedy to usunięto gotyckie filary, a wnętrze przebudowano na jednonawowe z płytkimi kaplicami wzdłuż nawy głównej. Budowla orientowana, murowana z kamienia, z zewnątrz utrzymała gotycką szatę z potężnymi przyporami i ostrołukowymi oknami. Wnętrze natomiast, nakryte sklepieniem kolebkowym na gurtach, posiada cechy późnego baroku. Bogate wyposażenie rokokowe powstało w ciągu XVIII w. i obejmuje m. in. obraz F. Scheffiera Zdjęcie z Krzyża z 1743 r.

Boboszów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny 5w. Anny. Obecny, barokowy, wzniesiono w l. poł. XVIII w. i restaurowano w 1811 i 1911 r. Murowany, jednonawowy, z półkolistym prezbiterium i wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, zachował drewniany ołtarz barokowy z l. poł. XVIII w.

Bogatynia - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół pomocniczy Świętych Piotra i Pawła, wzniesiony został w XVII w. (1619 r.?), zapewne przy wykorzystaniu fragmentów założenia wcześniejszego, przebudowany w 1752 r. i w latach 1823 -1825, spalony w 1965 r., odbudowany w latach 1966 -1968. Założony na wydłużonym czworoboku, zamknięty trójbocznie od wschodu, z kwadratową wieżą od zachodu. Na ścianach zachowane kamienne epitafia z XVII i XVIII w.
- Domy mieszkalne (ul. Turowska, Kościuszki 2, 1-go Maja 1-3) wzniesione w XVIII w. i l. poi. XIX, należą do typowych na tym terenie konstrukcji przysłupowych z piętrami o konstrukcji szkieletowej i przelotową sienią na parterze.

Bogdaszowice - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Michała, wzmiankowany w 1319 r., obecny gotycki wzniesiony został w końcu XV w., powiększony o zakrystię i kruchtę w XVI w., zwieńczony sygnaturką w 1743 r., przebudowany w 2. poł. XIX w. Orientowany, murowany, w całości oskarpowany, jednonawowy, z równej szerokości przezbiterium zakończonym trójbocznie. Na elewacjach fragmenty geometrycznej dekoracji sgrafittowej, a od południa portal o bogatej dekoracji maswerkowej.

Boguszów - d. woj. wałbrzyskie
- Powstał w średniowieczu, w pocz. XIV w., jako osada górnicza w pobliżu kopalń srebra. Prawo miejskie otrzymała osada w 1499 r. od króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, a w 1566 r. została podniesiona do rangi wolnego miasta górniczego przez cesarza Rudolfa II. Okres największego rozwoju przeżywa Boguszów w 2. poł. XVIII i l. poł. XIX w. dzięki wzrostowi znaczenia handlu i rzemiosła. Mimo zakończenia w poi. XVIII w. eksploatacji srebra miasto rozwija się nadal dzięki otwarciu nowych kopalń węgla kamiennego, który obok barytu także w chwili obecnej wyznacza przemysłowy charakter miasta.
Kościół parafialny Św. Trójcy, wzniesiony ok. 1535 r., gruntownie przebudowano w 1723 r., restaurowano w XIX w., a ostatnio w latach 1962 -1963. Jest to budowla murowana, jednonawowa, założona na planie krzyża, z wieżą od zachodu, a wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym.
- Kościół ewangelicki, wzniesiony ok. poł. XVIII w., z dostawioną na przełomie XVIII i XIX w. wieżą, remontowany w 1964 r. Budowla murowana, jednonawowa, z wielobocznie zakończonym prezbiterium, nakryta jest dachem mansardowym. Bogate, barokowe wyposażenie wnętrza pochodzi z 2. poł. XVIII w.
- Domy mieszkalne uległy zniszczeniu na przestrzeni wieków. Do chwili obecnej zachował się dom przy ul. M. Fornalskiej 9, wzniesiony w końcu XVIII w., a przebudowany w 2. poł. XIX w., o formach klasycystycznych, z sienią przelotową na osi.

Boguszyce - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny MB Nieustającej Pomocy, wzmiankowany w 1318 r., obecny barokowy wzniesiony został w 2. poł. XVIII w., remontowany w 1962 r. Murowany, założony na planie prostokąta o ściętych narożach, z dostawionymi na osi dłuższej wieżą i zakrystią, o wnętrzu nakrytym drewnianym stropem z fasetą.

Bojanice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny - MB Częstochowskiej, gotycko-barokowy. Wzniesiony w 1514 r., restaurowany w początkach XVIII w., powiększony o zakrystię w 1799 r., remontowany w 1966 r. Murowany, salowy, z dostawioną od płn. zakrystią, nakryty dachem dwuspadowym zwieńczonym ośmioboczną sygnaturką z cebulastym hełmem. Wyposażenie wnętrza pochodzi z początków XVIII w. łącznie z polichromią roślinną na stropie i dzwonem na wieży z 1796 r.

Bolesławice - d. woj. jeleniogórskie
- Kościół filialny MB Różańcowej, wzmiankowany jako kaplica w 1270 r., w obecnej postaci powstał w XIV w., przebudowany był w 2. poł. XVI w. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z wieżą od zachodu i trójbocznie zakończonym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu renesansowa rzeźba Piety z końca XVI w., barokowe ołtarz główny i chrzcielnica z 2. poł. XVII w. i ambona z l. poł. XVIII w. Na zewnątrz kościoła szereg całopostaciowych nagrobków z XVI i XVII w.
- Cmentarz, położony poza miejscowością w kierunku Zgorzelca, upamiętnia żołnierzy Armii Czerwonej, którzy polegli na Śląsku w okresie działań wojennych w 1945 r. Na jego obszarze znajduje się również klasycystyczny pomnik marszałka Kutuzowa z 1813 r.

Bolesławice - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac (dom nr 52), póżnobarokowy, wzniesiony w 1783 r., częściowo przebudowany w początkach XX w. Założony na prostokącie, trzytraktowy, dwułkondygnacjowy, nakryty dachem łamanym. Część wnętrz parteru zachowała sklepienia kolebkowe. Obok przy dziedzińcu zabudowania gospodarcze, współczesne pałacowi, rozdzielone okazałą bramą wjazdową.
- Kościół filialny Św. Jadwigi, wzmiankowany w 1318 r., obecny gotycki został zbudowany z dzikiego kamienia w 2. poł. XIV i przebudowany w początkach XVI w., remontowany w latach 1836, 1926 i 1966. Orientowany, murowany, jednonawowy, z kwadratowym prezbiterium i takąż wieżą od zachodu oraz dostawioną w 1516 r. kaplicą od północy, posiada wnętrze nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowym i gwiaździstym. W prezbiterium zachowane kamienne sakramentarium z 1515 r., renesansowy obraz Madonny z XVI w. i późnorenesansowy ołtarz główny z początków XVII w. Na zewnątrz dwa kamienne krzyże pokutnicze.

Bolesławiec - d. woj. jeleniogórskie
- Wymieniony był po raz pierwszy jako Boleslaveh w 1202 r. w liczbie innych grodów kasztelańskich. Dogodne położenie osiedla przy ważnej drodze handlowej z Krakowa, przez Wrocław, Legnicę, do Zgorzelca spowodowało nadanie mu prawa miejskiego przez księcia Bolesława Rogatkę w latach 1241-1251 oraz fundację kościoła parafialnego. Miasto rozwijało się coraz żywiej i w 1316 r. otoczono je murami obronnymi. W 1427 r. zostało spalone podczas walk z husytami, by jednak w ciągu 2. poł. XV w. ożywić się ponownie jako poważny ośrodek tkactwa. Odbudowano wówczas kościół parafialny, fortyfikacje miejskie, wzniesiono ratusz i sukiennice oraz wprowadzono wodociągi i kanalizację. Niewielkie zamieszki przeżył Bolesławiec w 1517 r. w okresie reformacji. Tutaj urodził się poeta Marcin Opitz (1597-1639), syn radnego, późniejszy sekretarz króla Władysława IV. Dobrobyt miasta powiększał się szybko od XVI w. dzięki intensywnemu rozwojowi na tym terenie przemysłu ceramicznego, należącego do największych na terenie Śląska. Kamionki bolesławieckie, na wysokim poziomie artystycznym, znane są powszechnie nawet w dobie obecnej. W 1642 roku miasto zostało zniszczone przez Szwedów, od 1740 r. zaś przeszło pod panowanie Prus. W latach 1752-1756 wzniesiono kościół ewangelicki na miejscu zburzonego zamku piastowskiego. W czasie wojen napoleońskich armia francuska zniszczyła bramy i mury miejskie, równocześnie paląc miasto. Tutaj to zmarł w 1813 r. feldmarszałek Kutuzow - dowódca rosyjskich wojsk w wojnach napoleońskich, któremu poświęcono odrębne muzeum. Miasto, poważnie zniszczone w działaniach wojennych w 1945 r., dzięki szybkiemu rozwojowi przemysłu zostało całkowicie odbudowane i stanowi centrum przemysłowe tej części województwa.
- Ratusz pierwotny, murowany, wzniesiono zapewne po połowie XIV w. Powiększany i przebudowywany w latach 1525-1535, przez budowniczego Wendela Roskopfa, obecną formę otrzymał po pracach ok. poł. XVIII w. i ostatniej adaptacji w latach 1962-1966. Jest to budynek trzykondygnacjowy, złożony z dwóch prostopadłych skrzydeł nakrytych łamanymi dachami dwuspadowymi, z wieżą w północno-wschodnim narożniku, zwieńczoną barokowym hełmem z latarnią. We wnętrzu, częściowo przebudowanym, zachowała się obecnie sklepiona sień, a w północno-zachodnim narożniku wspaniała sala o bogatym, żebrowym sklepieniu sieciowym, podobnym do sklepień w ratuszu lwóweckim i na zamku w Grodźcu, a związanych z kręgiem twórczości Wendela Roskopfa ze Zgorzelca.
- Godne uwagi są również trzy portale renesansowe z dawnych kamienic rynkowych, przeniesione tu w końcu XIX w., a wśród nich portal z domu Rynek 8, należący do najpiękniejszych na Śląsku.
- Mury obronne, zbudowane z kamienia w 1316 r., rozbudowane zostały w latach 1479-1480, a ok. 1555 r. powiększone o drugi pierścień otaczający miasto. Rozdzielały je trzy bramy miejskie: Dolna, Górna i Mikołajska, oraz szereg baszt - kwadratowych w pasie wewnętrznym a półkolistych w zewnętrznym. Burzone przez wojska francuskie w okresie 1813-1850, zachowały się do chwili obecnej w niewielkich fragmentach na obrzeżu starego miasta, konserwowanych i zabezpieczanych w latach 1960-1961.
- Kościół parafialny M. Boskiej i Św. Mikołaja. Pierwotny kościół, fundacji św. Jadwigi śląskiej z lat 1243-1261, uległ zniszczeniu podczas wojen husyckich. Odbudowany w latach 1482 -1521, został spalony w 1642 r. w czasie najazdu Szwedów; ponownie odnowiony w latach 1665 -1692 przy współpracy architekta Juliusza Simonettiego, z niewielkimi zmianami w XIX w., zachował się do chwili obecnej. Jest to budowla orientowana, kamienna, o formach gotyckich, pseudobazylikowa, trzynawowa z detalami rzeźbiarskimi wykonanymi w kamieniu. Wnętrze obecne jest zbarokizowane. Jedynie nad prezbiterium zachowało się sklepienie krzyżowo-żebrowe. Fasada zachodnia, z jedną wieżą od północy, posiada szczyt bogato rozczłonkowany profilowanymi pasami ceglanymi. We wnętrzu kościoła zwraca uwagę bogato rzeźbiony ołtarz główny, pochodzący z początków XVIII w., z figurami wykonanymi przez warsztat J. Webera, oraz szereg epitafiów z XVI i XVII w.
- Kościół pomocniczy MB Nieustającej Pomocy (pl. Zamkowy), zbudowany w latach 1752-1756 jako kościół ewangelicki, na terenie zburzonego poprzednio zamku, jest budowlą jednonawową z emporami o formach późnobarokowych. Zniszczony w 1945 r., został odbudowany w latach 1969-1970. Stojącą obok wieżę kamienną wzniesiono w stylu neogotyckim w latach 1833-1835.
- Teatr, ul. Teatralna, jest dawnym budynkiem arsenału miejskiego, gruntownie przebudowanym ok. poł. XIX w. na teatr o formach klasycystycznych.
- Domy mieszkalne, pierwotnie murowane, powstawały w XV-XVIII w. Zachowane we fragmentach głównie wokół rynku, zostały zrekonstruowane w latach 1950-1960, po ogromnych zniszczeniach w 1945 r. Obecnie zwraca uwagę dom Rynek 6 z zachowaną późnobarokową elewacją o podziałach pilastrowych oraz domy przy ul. Dąbrowszczaków 3, 5 i 9 - pochodzące z XVIII i pocz. XIX w.

Bolesławów - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Józefa, obecny wzniesiony w średniowieczu, rozbudowany w stylu barokowym w 1675 r., restaurowany w 1968 r. Orientowany, murowany z kamienia i cegły, jednonawowy, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym płaskim stropem. W nawie dwa drewniane ołtarze barokowe pochodzące z l. poł. XVIII w.

Bolków - d. woj. jeleniogórskie
- Jako osiedle miejskie, o pierwotnej nazwie Gaj, Bolków wymieniany jest w 1276 r., co pozwala przesunąć jego lokację na ok. 1250 r. Była to osada targowa rozwijająca się na miejscu tracącego już wtedy swe znaczenie grodu kasztelańskiego w pobliskich Świnach, poświadczonego dokumentem z 1155 r. Początkowy szybki rozwój miasta związany jest z osobą księcia Bolka I świdnicko-jaworskiego. wybitnego organizatora, polityka i gospodarza. Po jego śmierci w 1312 r. syn Bernard nadaje miastu nazwę Bolków Gaj, kontynuując politykę ojca. W l. poł. XIV w. zostaje powiększony romański kościół famy, miasto otacza się murami obronnymi, a poważnej rozbudowie ulega, istniejący już od 1277 r., zamek. W 1392 r. po śmierci żony Bolka II - księżnej Agnieszki, Bolków wraz z księstwem świdnicko-jaworskim zostaje włączony do Korony Czeskiej. Mimo kolejnych oblężeń w łatach 1427, 1444 i 1463 miasto nie ponosi wielkich strat. Stopniowy jego rozwój hamują nieco powodzie (1567, 1570) i trzęsienie ziemi w 1590 r., jednakże największe klęski przynosi wojna trzydziestoletnia i zdobycie Belkowa przez Szwedów w 1646 r. Przejście miasta pod panowanie Prus w 1742 r. nie polepsza jego sytuacji. Korzystne zmiany następują dopiero w XIX w. na skutek rozwoju przemysłu włókienniczego. Częściowo zniszczone w 1945 r., zostało wkrótce odbudowane jako lokalny ośrodek tej części powiatu.
- Zamek, wzmiankowany po raz pierwszy w 1277 r., należał do największych warowni księcia Bolka I świdnicko-jaworskiego. Początkowo ograniczono się do wzniesienia kamiennej wieży w najwyższym punkcie wzgórza, która stanowi jedyny przykład tego typu umocnienia w Polsce i z uwagi na swój zaostrzony kształt. Obok wznosił się częściowo zachowany murowany dom mieszkalny, a całość otoczona była zapewne murem. Całkowite ukształtowanie zamku, otoczenie go murem z bramą i powiększenie domu mieszkalnego nastąpiło w latach 1301 -1353 za panowania Bernarda i Bolka II - książąt świdnicko-jaworskich. W XVI w. zamek należał do rodziny Salzów i wówczas to, w latach 1540 -1549, przeprowadzono jego rozbudowę, którą kierował budowniczy Jakub Parr. Powiększony został warowny obszar zamku, a budynki mieszkalne i wieżę zwieńczono wczesnorenesansowymi attykami. Od południa powstał drugi dziedziniec, otoczony murem z dwoma basztami; podobny dziedziniec założono od strony miasta, włączając przy tym w system obronny dawne baszty miejskie. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek zdobyli Szwedzi, a w 1650 r. odebrały go wojska cesarskie. W 1703 r. zamek zakupił zakon cysterski w Krzeszowie, przy którym pozostawał aż do kasaty zakonu, tj. do 1810 r., po czym przeszedł na własność rządu. Obecnie zamek zabezpieczony jest i udostępniony jako trwała ruina, a w jednym ze skrzydeł mieści się muzeum regionalne.
- Przy drodze do zamku wznosi się barokowa kapliczka pochodząca z XVIII w.
- Ratusz pierwotny wzniesiono zapewne w końcu XIV w. Spalony wl632 r., odbudowano do 1670 r. Obecny klasycystyczny wygląd uzyskał po kolejnej przebudowie w 1827 r. wg projektu Hedemanna z Kamiennej Góry.
- Mury miejskie zbudowane zostały z kamienia ok. poł. XIV w. i połączone z fortyfikacjami zamkowymi. Rozdzielały je dwie bramy: górna - Kościelna i dolna - Jaworska, oraz dwanaście łupinowych baszt, od strony wschodniej zaś wzmacniała fosa z wodą. W XV w. uzyskały wzmocnione, wysunięte przedbramia. Likwidowane od 1812 r., zachowały się we fragmentach na obwodzie średniowiecznego miasta.
- Kościół parafialny Św. Jadwigi, wymieniany jest w dokumentach dopiero w 1298 r. Powstał on wcześniej, zapewne ok. 1270 r., jako budowla murowana na planie krzyża greckiego z dobudowanymi od południa zakrystią i wieżą o formach wczesnogotyckich. Do tego trzonu w l. poł. XIV w. dobudowano dwie nawy boczne, a w 1846 r. po usunięciu gotyckich szczytów osadzono obecny ciężki, czterospadowy dach. Jest to budowla orientowana, murowana z ciosów piaskowcowych, o układzie zbliżonym do trzynawowego, halowego z prostokątnym prezbiterium i kwadratową wieżą w narożniku południowo-zachodnim. W części wczesnogotyckiej zachowały się sklepienia krzyżowe o prostym przekroju żeber wspartych na służkach, o kapitelach ozdobionych dekoracją roślinną. Z wyposażenia wnętrza godna uwagi jest drewniana ambona z 1619 r, oraz trzy rzeźby kamienne z 2. poł. XIV w. na szczycie kruchty północnej.
- Domy mieszkalne, murowane,. pochodzą głównie z XVII i XVIII w., przebudowane w w, XX. Zwraca uwagę część północnej pierzei rynkowej z domami podcieniowymi, które w układzie szczytowym tworzą zwarty zespół urbanistyczny.
- Pałac położony przy drodze do Jeleniej Góry. Barokowy, wzniesiony w l. poi. XVIII w., restaurowany w XIX w. Założony na prostokącie z akcentowanym na osi ryzalitem, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem naczółkowym z lukarnami.

Borek Strzeliński - d. woj. wrocławskie
- Pałac (nr 80), klasycy styczny, wzniesiony w początkach XIX w., częściowo restaurowany w XX w., ostatnio w 1959 r. Prostokątny, trzytraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem dwuspadowym z naczółkami. Wejścia umieszczone osiowo akcentują dwupiętrowe, kolumnowe portyki z trójkątnymi szczytami.
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, pierwotny wzniesiony po poł. XIII w. zachował jedynie wieżę z ok. 1579, do której w 1717 r. dobudowano nawę i prezbiterium, restaurowany był w 1912 i 1954 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z niesymetrycznie umieszczonymi bocznymi kaplicami sugerującymi transept, prostokątnym nie wydzielonym prezbiterium, z wieżą od zachodu. W wieży kamienny ostrołukowy portal z 2. poł. XIII w,, w nim stare drzwi z okuciami z 1519 r. Wyposażenie wnętrza barokowe, pochodzi z pocz. XVIII w., na ścianach zaś szereg całopostaciowych płyt nagrobnych z XVI i XVII w.

Borów - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Wolfganga, wzmiankowany w 1202 r. Obecny wzniesiony w pocz. XV w., przebudowany ok. 1666 r., nakryty sklepieniem w XVIII w., powiększony o wieżę i kruchtę w 1909 r., restaurowany w 1959 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami oraz bocznymi kaplicami ozdobionymi bogatą dekoracją stiukową z XVII w. Wystrój wnętrza, barokowy, pochodzi z XVIII w.

Borzygniew - d. woj. wrocławskie
- Ruiny zamku późnorenesansowego, wzniesionego - wg zachowanej daty - w 1613 r., przebudowywanego w XVIII i XIX w., zniszczonego w 1945 r. Założony na rzucie prostokąta, murowany z kamienia, zwieńczony był dwoma dwuspadowymi dachami. Fasady, ozdobione geometryczną dekoracją sgrafittową, akcentowane są bliźnimi, trójkątnymi szczytami o skromnych podziałach architektonicznych. W sieni wejściowej zachowało się sklepienie kolebkowe, ozdobione wykonanym w stiuku ornamentem geometrycznym.
- Kościół filialny Św. Barbary, wzniesiony został w XV w., Xl. restaurowany w 2. poł. XIX w., a remontowany w 1910 r. Orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu póżnogotyckie, kamienne sakramentarium, dwie gotyckie rzeźby (Madonna i św. Sebastian), pochodzące z końca XV w., dwa ołtarze i ambona - barokowe, z ok. 1700 r., w nawie zaś rzeźbione kamienne płyty nagrobne Kaspra Schindera (zm. 1562) oraz innych członków jego rodziny.

Bożków - d. woj. wałbrzyskie
- Pałac pierwotny, barokowy, wzniesiono w latach 1787 -1791 jako rezydencję Aleksandra v. Magnis. Gruntownie odbudowany i powiększony po pożarze w 1870 r., został poddany remontowi w 1956 r. Obecnie jest to obszerne założenie wielotraktowe, trzykondygnacjowe, z potężną wieżą w narożniku północno-wschodnim, które zachowało w części środkowej pozostałość dawnego założenia barokowego. Obok póżnobarokowy pawilon ogrodowy wzniesiony ok. 1800 r. Murowany, dwutraktowy, parterowy, nakryty jest dachem mansardowym. Na terenie parku sztuczna ruina (XIX w.) z wmontowanymi szesnastoma płytami nagrobkowymi i tarczami herbowymi z XVI w.
- Kościół parafialny Świętych Piotra i Pawła, wzmiankowany w 1352 r., w obecnej postaci barokowy, powstał ok. 1708 r. Murowany, jednonawowy, bez wydzielonego prezbiterium, z wieżą od zachodu i bocznymi kaplicami, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach spływających na pary przyściennych pilastrów. Wyposażenie wnętrza, późnobarokowe, pochodzi z 2 poł. XVIII w.
- Plebania (nr 92), póżnobarokowa, wzniesiona w 1797 r. restaurowana w XIX w. Murowana, dwuskrzydłowa, jednotraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem dwuspadowym ujętym w pilastrowe, szczyty. Wnętrze parteru sklepione kolebką z lunetami.

Bożnowice - d. woj. wałbrzyskie
Kościół parafialny gw. Trójcy, wzmiankowany w 1376 r. Obecny, barokowy, wzniesiony w 1709 r., restaurowany w 193G i 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym, półkoliście zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami, na gurtach spływających na przyścienne filary, z czworoboczną wieżą od zachodu. Wyposażenie wnętrza, barokowe, pochodzi z początków XVIII w. W murze cmentarnym barokowa bramka w wolutowym szczytem.
- Ruiny wiatraka typu holenderskiego, wzniesionego w 2. poł. XVIII w. Murowany na rzucie ośmiobocznego ostrosłupa ściętego z ruchomą drewnianą głowicą i fragmentami urządzeń produkcyjnych.

Braszowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, pierwotny wzmiankowany w 1270 r., obecny, barokowy, wzniesiony w latach 1736 -1738 przez budowniczego J. G. Reichla, a restaurowany w XIX w. i w 1967 r. Murowany, jednonawowy, z półkoliście zakończonym prezbiterium i wieżą od południa. Wnętrze nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami na gurtach spływających na przyścienne pilastry. Wyposażenie pochodzi z pocz. XIX w. z wyjątkiem póżnobarokowej ambony i ławek z ok. 1740 r.

Brennik - d. woj. legnickie
- Kościół parafialny Trzech Króli, wzmiankowany w 1298 r., obecny gotycki wzniesiony w XV w., rozbudowany w 1577 r. i w poł. XVIII w., odbudowany po pożarze w 1813 r., restaurowany w 1880 i 1958 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym, prostokątnym i oskarpowanym prezbiterium, nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1450 r., renesanobraz z XVI w. ze sceną Pokłonu Trzech Króli. Przy murze cmentarnym póżnogotyckie sakramentarium kamienne.

Brochocin - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w początkach XVIII w., restaurowany w XIX w., częściowo uszkodzony w 1945 r. Założony na prostokącie, z tylną przybudówką, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem czterospadowym. Elewacje dzielone pilastrami, portal wejściowy architektoniczny z rzeźbionym herbem właścicieli.

Brochocin - d. woj. legnickie
- Kościół filialny MB Bolesnej, wzmiankowany w 1368 r., pierwotny, gotycki, wzniesiony w końcu XV w., przebudowany po 1634 r., restaurowany w 1880 r. i w pocz. XX w., remontowany w 1958 r. We wnętrzu dwie płyty nagrobne z l. poł. XVIII w. i rokokowy nagrobek z 1761 r.

Brożec - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Jakuba, wzmiankowany w 1335 r., obecny gotycki wzniesiony w XV w., gruntownie zbarokizowany w 1725 r., restaurowany w XIX w. i w 1960 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z prostokątnym, oskarpowanym diagonalnie prezbiterium i wieżą od zachodu. Wyposażenie wnętrza, barokowe, pochodzi z początków XVIII w. Na cmentarzu kamienny krzyż pokutny.

Brzeg Dolny - d. woj. wrocławskie
- Miejscowość, wymieniana ok. 1305 r., została założona na prawym brzegu Odry, obok istniejącego tu od dawna brodu, a od 1491 r. poświadczonego źródłowo promu. Mimo małego znaczenia gospodarczego podniesiona przez cesarza Leopolda I w 1663 r. do rangi miasta, nadal była skupiskiem garncarzy i flisaków. Częściowo zniszczona w 1945 r., ulega obecnie ogromnemu ożywieniu jako poważny ośrodek przemysłu chemicznego.
- Pałac, wzniesiony ok. 1785 r. w stylu klasycystycznym wg projektu K. G. Langhansa, uległ poważnym przebudowom w XIX i XX w., zatracając w dużej mierze pierwotny charakter.
- Styl klasycystyczny zachowała jedynie położona obok oficyna pałacowa, zbudowana w tym samym okresie. Założona na prostokącie, dwutraktowa, dwukondygnacjowa, nakryta dachem łamanym z sygnaturką na osi. Elewację akcentują trzy portyki z tympanonami, dwa zewnętrzne z trójkątnymi, środkowy zaś z półkolistym. Wewnętrzne jego kolumny flankują sklepioną kolebką sień przejazdową na parterze. Zachowały się również fragmenty współcześnie powstałego założenia parkowego o kompozycji osiowej, podkreślonej elementami architektonicznymi, poważnie zniszczonego regulacjami komunikacyjnymi miejscowości w pocz. XX w.
- Wśród zabudowy rynku zwracają uwagę zachowane dwa domy mieszkalne (nr 16 i 17), barokowe, zbudowane w 2. poł. XVIII w., dwutraktowe, parterowe z półpiętrem umieszczonym w ozdobnych wnękach.

Brzeg Głogowski - d. woj. legnickie
- Zespół pałacowy barokowy, wzniesiony ok. 1767 r., przebudowany w 1866 r., remontowany w 1961 r. Jest to w części pałacowej założenie prostokątne z niewielkim ryzalitem mieszczącym portal i sień wejściową, dwukondygnacjowe, nakryte dachem dwuspadowym. Najlepiej zachowała się elewacja tylna, jedenastoosiowa, o podziale płycinowym z uszakowatymi obramieniami okien. Wnętrze dwutraktowe z pomieszczeniami parteru nakrytymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami i krzyżowymi. Główny portal wejściowy zamknięty łukiem odcinkowym ujęty kanelowanymi pilastrami podtrzymującymi belkowanie.
- Zachowały się również wzniesione współcześnie z pałacem dwie oficyny. Murowane, założone na prostokącie, parterowe, dwutraktowe, nakryte są dachami łamanymi z naczółkami. Kamienne portale wejściowe noszą datę 1767.
- Na północny wschód od pałacu zachował się fragment pejzażowego założenia parkowego z 2. poł. XVIII i XIX w.
- Kościół parafialny Bożego Ciała, wzniesiony w 2 poł. XIII w., rozbudowany i zasklepiony na przełomie XVII i XVIII w., odnawiany w 1852 i 1963 r. Orientowany, murowany z kamienia i cegły. Pierwotny jednonawowy z prostokątnym prezbiterium, takąż nawą i kwadratową wieżą od zachodu. Później powiększony od południa i północy o dwie symetryczne kaplice przy prezbiterium, kruchtę od południa przy nawie i niewielką kaplicę od północy. Wnętrze kaplic i części prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowym z bogatą barokową sztukaterią. Wyposażenie renesansowe i barokowe obejmuje ołtarz, ambonę i chór muzyczny.

Brzezia Łąka - d. woj. wrocławskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1375 r. Pierwotny gotycki wzniesiony w XV w., obecny barokowy zbudowany w latach 1672 -1674, przebudowany w latach 1710 -1714 remontowany (wieża) w 1735 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wydłużonym prezbiterium zakończonym wlelobocznie i wieżą od zachodu, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z gurtami spływającymi na przyścienne pilastry. Wyposażenie wnętrza, barokowe, pochodzi z 1. poł. XVIII w. z wyjątkiem dwóch rzeźb gotyckich (św. Barbara i św. Katarzyna) z pocz. XVI w. W murze cmentarnym bramka z 1694 r. z półkolistym przejazdem.
- Dom mieszkalny (nr 3), barokowy, wzniesiony w 2. poł. XVIII w. Murowany, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z powiekami.

Brzezina - d. woj. wrocławskie
- Ruiny zamku pierwotnie otoczonego fosą z wodą, wzniesionego zapewne w pocz. XVI w., zniszczonego być może w czasie działań wojny trzydziestoletniej. Obecnie zachował się zarys fosy i murów obwodowych budowli oraz piwnica sklepiona kolebką.
- Kościół filialny NMP, wzmiankowany w 1335 r. Prezbiterium obecnego gotyckiego wzniesione w końcu XV w., nawa o konstrukcji szkieletowej w XVII w., wieża i strop nad prezbiterium w 1707 r,, całość restaurowana w XIX w. Orientowany, murowany, jednonawowy, z oskarpowanym, zakończonym trójbocznie prezbiterium, z murowaną wieżą od zachodu. Elewacje prezbiterium rozczłonkowane ślepymi blendami. We wnętrzu późnogotycki, rzeźbiony tryptyk z Madonną z końca XV w., rzeźba Madonny z Dzieciątkiem - gotycka z końca XV w., późnorenesansowe - ambona, chrzcielnica i balustrada chóru z pocz. XVII w., barokowy ołtarz główny z końca XVII w. oraz osiem całopostaciowych płyt nagrobnych z lat 1540 -1592.

Brzezinka - d. woj. wrocławskie
- Pałac barokowy, wzniesiony w latach 1725 -1730, restaurowany ok. 1820 r., uszkodzony w 1945 r., częściowo zabezpieczony w 1958 r. Murowany, założony na prostokącie z podwyższonym ryzalitem na osi, dwutraktowy, dwu- i trzykondygnacjowy, nakryty dachem łamanym z powiekami. W ryzalicie bogate portale barokowe, we wnętrzach zachowany częściowo wystrój z podziałami pilastrowymi i dekoracją stiukową na sufitach.
- Kościół filialny Wniebowzięcia NMP. barokowy, wzniesiony ok. poł. XVIII w., restaurowany w 1930 r. Murowany, na planie czworoliścia przenikającego się z kwadratem, zwieńczony centralną, drewnianą wieżą, przechodzącą w ośmioboczną sygnaturkę z latarnią. We wnętrzu barokowy ołtarz z XVIII w. i trzy całopostaciowe płyty nagrobne z przełomu XVI na XVII w.

Brzeżmierz - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Krzyża, wzmiankowany w 1386 r. Obecny, wzniesiony w XV w., gruntownie przebudowany i powiększony o na- wę i wieżę w latach 1879 -1880. Zachowało się gotyckie prezbiterium nakryte dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-źebrowym. We wnętrzu zachowana chrzcielnica z 1520 r., nagrobek z 1618 r., barokowy ołtarz i ambona z przełomu XVII na XVIII w.

Brzeźnica - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Mikołaja, wzmiankowany w 1399 r. Obecny barokowy, wzniesiony w 1723 r., restaurowany w 1826, 1898 i 1963 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu, bez wydzielonego prezbiterium, zakończony trójbocznie, o wnętrzu nakrytym stropem z fasetą. W nawie barokowa chrzcielnica i boczny ołtarz pochodzące z XVIII w. W murze cmentarnym kamienny krzyż pokutniczy. Obok budynek plebanii wzniesiony w pocz. XIX w.

Brzostów - d. woj. legnickie
- Kościół filialny Św. Wawrzyńca, wzniesiony ok. 1502 r. zapewne przez budowniczych Michała Homa i Hansa Lincke, nakryty sklepieniami w końcu XVII w., częściowo przebudowany (obniżenie dachu) w 1804 r., remontowany w 1938 r. Późnogotycki, orientowany, murowany, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium i kwadratową nawą od zachodu. Prezbiterium i nawa wzmocnione wewnętrznymi skarpami nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami ozdobione stiukowymi płycinami. Z wyposażenia zachowały się póżnogotyckie kamienne portale i chrzcielnica z 1509 r.
- Domy mieszkalne. Na terenie miejscowości zachowało się kilka murowanych domów mieszkalnych pochodzących z przełomu XVIII na XIX w. Ustawione ozdobnymi wolutowymi szczytami do drogi, jednokondygnacjowe, przeważnie dwutraktowe, nakryte są dachami dwuspadowymi.

Brzozowice - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół filialny Świętych Piotra i Pawła, barokowy, wzniesiony w 1717 r., restaurowany w 1913 r. Murowany, jednonawowy, zakończony półkoliście, bez wydzielonego prezbiterium, z symetrycznie umieszczonymi kaplicą i zakrystią oraz kruchtą od zachodu, o wnętrza nakrytym sklepieniem kolebkowym. Obok wolno stojąca, czworoboczna dzwonnica, pełniąca równocześnie rolę bramy cmentarnej, zwieńczona cebulastym hełmem.

Budziszów Wielki - d. woj. legnickie
- Pałac wzniesiony w pot. XIX w. jako klasycystyczne założenie na rzucie podkowy, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem dwuspadowym.
- Kościół filialny Dobrego Pasterza, wzmiankowany w 1250 r. Pierwotny, wzniesiony w XV w., uległ gruntownej przebudowie w XIX w. We wnętrzu kamienna, renesansowa ambona z końca XVI w., drewniany, barokowy konfesjonał z XVIII w. oraz kilkanaście kamiennych płyt nagrobnych z XVI -XVIII w.

Budzów - d. woj. wałbrzyskie
Pałac (nr 108), barokowy, wzniesiony w l. poł. XVIII w., przebudowany ok. 1829 r. Murowany, prostokątny, trzytraktowy, z sienią na osi, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem czterospadowym. Elewacje dzielone pilastrami. Wnętrza pomieszczeń parteru zachowały sklepienia kolebkowe z lunetami.
- Kościół parafialny Św. Wawrzyńca, wzmiankowany w 1283 r. Obecny, wzniesiony w XIV w., z dostawioną w XVI w. wieżą, przebudowany w 1682 r., powiększony o zakrystię w 1734 r., kruchtę wschodnią w 1780 r., restaurowany w 1795 r., remontowany w XIX w. i w 1961 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od zachodu i dwuprzęsłowym, prostokątnym prezbiterium. Wnętrze, nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach, zachowało barokowy i rokokowy wystrój (ołtarz i ambona) oraz rzeźby pochodzące z ok. 1720 r. W murze cmentarnym cztery kamienne krzyże pokutnicze.

Bukowiec - d. woj. jeleniogórskie
Kościół filialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1399 r. Ł 1402 r. Obecny, wzniesiony zapewne w pocz. XVI w. z dostawioną nieco później kaplicą od północy, remontowany w XVIII i XIX w., restaurowany w 1965 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z wieżą od południa i kaplicą od północy. Nawa nakryta sklepieniem kolebkowym, prezbiterium sklepieniem krzyżowo-żebrowym, kaplica północna zaś sklepieniem kryształowym.
- Kościół filialny Św. Jana Chrzciciela, wzniesiony pierwotnie jako kościół ewangelicki i pastorówka w latach 1728 -1782 restaurowane w pocz. XX w. Kościół założony na prostokącie, z dostawioną od południa dwukondygnacjową pastorówka.

Buków - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Stanisława, późnoromański, wzmiankowany w 1260 r. i wtedy wzniesiony, powiększony o część zachodnią w XIV w., o dwie kaplice w poł. XVIII w., restaurowany w końcu w. XIX i w 1966 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z symetrycznymi kaplicami od południa i północy, z wieżą od zachodu. Prezbiterium prostokątne, zakończone trójboczną absydą, nakrywa sklepienie krzyżowe, którego żebra spływają na przyścienne kolumienki i służki ozdobione dekoracją roślinną. Z wystroju wnętrza zachowane gotyckie, kamienne sakramentarium, barokowe ołtarze z 2, poi. XVIII w. i również pochodząca z tego okresu polichromia w kaplicy bocznej.

Bukówek - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Jerzego, wzmiankowany w 1282 r. Obecny, gotycki, wzniesiony w pocz. XVI w., przebudowany w XVIII w., remon- 27 towany w XIX w. i w 1962 r. Orientowany, murowany, jednonawowy, z węższym, prostokątnym prezbiterium i oskarpowaną diagnonalnie wieżą od zachodu. We wnętrzu późnogotycki portal do zakrystii, renesansowa chrzcielnica i barokowy ołtarz z XVII w.

Bychowo - d. woj. wrocławskie
- Kościół filialny Św. Jana Nepomucena, wzmiankowany w 1400 r. Pierwotny wzniesiony w XV w., obecny, barokowy, z 1726 r., dostawiony do starszej wieży zachodniej. Orientowany, jednonawowy, z trójbocznie zakończonym prezbiterium, o wnętrzu nakrytym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wyposażenie wnętrza - barokowe - współczesne budowie kościoła.

Byczeń - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Św. Marcina, wzmiankowany w 1293 r. Obecny, barokowy, wzniesiony w latach 1771 -1774 przez J. Kauffmanna, restaurowany w 1840 i 1902 r. Murowany, założony na wydłużonym ośmioboku z dostawioną wieżą, nakryty sklepieniem kolebkowym na gurtach. We wnętrzu polichromia J. Hoeckera i J. N. Kumpfla wykonana w 1774 r., pozostałe wyposażenie barokowe powstało ok. 1776 r.
- Dom mieszkalny (dawna plebania), wzniesiony w latach 1728 - -1730, prostokątny, dwutraktowy, dwukondygnacjowy, nakryty jest dachem dwuspadowym ujętym w ozdobne szczyty z wolutowymi spływami.

Bystrzyca Górna - d. woj. wałbrzyskie
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP, wzmiankowany w 1376 r. Obecny, wzniesiony w 1854 r., restaurowany w 1955 r., zachował jedynie pierwotną, średniowieczną wieżę, przebudowaną i zwieńczoną cebulastym hełmem w 1617 r. Na ścianach dwanaście całopostaciowych płyt nagrobnych z XVI -XVII w.

Bystrzyca Kłodzka - d. woj. wałbrzyskie
- Miasto założone zostało na miejscu osady słowiańskiej, najprawdopodobniej w XI w., u źródeł Nysy Kłodzkiej i Bystrzycy. Lokację miasta łączy się z Gawłem z Lembergu, możnowładcą czeskim, władającym, wówczas ziemią kłodzką. Ok. 1253 r. król czeski pozbawił Gawła urzędu kasztelana, a miasta jako lokacji prywatnej nie włączono do rzędu miast królewskich, co ogromnie utrudniało jego rozwój. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w 1319 r. po otoczeniu miasta murem obronnym, dzięki przywilejowi Jana Luksemburczyka. Warunki terenowe narzuciły gruszkowaty kształt lokowanemu miastu, którego północno-zachodni narożnik zaakcentował kościół famy. Punktem centralnym był czworoboczny plac targowy oraz położony na północ od niego plac pomocniczy, będący targiem bydlęcym. Jako ośrodek produkcji rzemieślniczej miasto rozwijało się pomyślnie do 1475 r., w którym uległo zniszczeniu w czasie ogromnego pożaru. Od 1526 r. Bystrzyca wraz z innymi ziemiami czeskimi przeszła pod panowanie Habsburgów i mimo nasilenia walk religijnych rozwija się wraz z rozkwitem sukiennictwa i płóciennictwa, W 1514 r. zostaje założony wodociąg miejski, ulega także rozbudowie ratusz i kościół parafialny. W czasie wojny trzydziestoletniej miasto ucierpiało mocno na skutek rabunków, kontrybucji i kwaterunków wojskowych, a dalsze jego losy, od 1742 r. związane z panowaniem Prus, bynajmniej nie przyniosły ożywienia gospodarczego. Dopiero rozwój przemysłu w 2. poi. XIX w. rozpoczyna jego stały rozkwit trwający do chwili obecnej, mimo pewnego zahamowania i zniszczeń w okresie działań wojennych w 1945 r.
- Ratusz, pierwotny wzniesiony w XIV w., w obecnej formie powstał w latach 1852 -1854, przy zachowaniu w narożniku wieży z budowli renesansowej, ukończonej w 1583 r. i ozdobionej geometryczną dekoracją sgrafittową, ostatnio restaurowany w 1962 r.
- Mury obronne zostały wzniesione z kamienia ok. 1319 r. Restaurowane i poprawiane w ciągu następnych stuleci, posiadały dwie bramy: Kłodzką i Wodną, a od 1580 r. trzecią, Nową, oraz szereg baszt. Rozbiórkę fortyfikacji rozpoczęto od 1840 r., tak że obecnie pozostały jedynie ich fragmenty, remontowane i konserwowane w latach 1960 - -1962. Zachowała się kamienna brama Wodna, założona na rzucie prostokąta, z ostrołukowym przejazdem i stożkowym hełmem. Z bramy Kłodzkiej pozostała jedynie kwadratowa wieża, a ocalałą wieżę Rycerską przerobiono w 1843 r. na dzwonnicę pobliskiego kościoła ewangelickiego.
- Kościół parafialny Św. Michała Archanioła, historycznie wzmiankowany jest dopiero w 1336 r. Jednakże najstarszą jego częścią są dwa zachodnie przęsła prezbiterium - pochodzące z 3. ćw- XIII w., nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi o szerokich gurtach, wspartych na narożnikowych kolumienkach o kapitelach ozdobionych dekoracją roślinną. W XIV w. dobudowano doń korpus dwunawowy, być może, adaptując część pierwotnego romańskiego, z wieżą w narożniku północno-zachodnim. Kościół rozbudowano w 1497 r., wznosząc nowe, poligonalne zakończenie prezbiterium oraz dobudowując podobny chór od południa. Na pocz. XVI w. powstała południowa nawa boczna z emporami i kaplicami. W 1676 r. przeprowadzono restaurację kościoła, jednakże jeszcze gruntowniejszej, bo połączonej z wydłużeniem kościoła i wzniesieniem nowej wieży od strony południowej dokonano w 1915 r. Obecnie jest to budowla orientowana, murowana z kamienia i cegły, dwunawowa, siedmioprzęsłowa, od wschodu zamknięta dwoma poligonalnymi chórami, z czworoboczną wieżą od południa. Wnętrza, nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, zachowały szereg zabytków, m.in. kamienną chrzcielnicę z 1577 r., barokowy ołtarz i prospekt organowy pochodzące z XVIII w.
- Muzeum filumenistyczne powstało w 1968 r. w dawnym kościele ewangelickim z lat 1824 -1825 i gromadzi jedyne w Polsce zbiory związane z historią niecenia ognia.
- Domy mieszkalne - murowane, pochodzą głównie z 2. poł. XVI i z XVII w., restaurowane w XIX i początkach XX w. Zgrupowane głównie wokół rynku, zachowały kamienne, rzeźbione portale z XVI i XVII w., szerokie sklepione sienie oraz fragmenty obramień okiennych.
- Pręgierz kamienny, pierwotnie ustawiony został w 1556 r. obok ratusza, od 1814 r. został przeniesiony na Mały Rynek.
- Kolumna Św. Trójcy, w Rynku, barokowa, została wzniesiona w 1736 r. przez A. Jórga z Kamieńca.

---------------------------
k o n i e c    l i t e r y   B