INFORMATOR   INWENTARYZATORÓW   MUZEALNYCH
nr 4


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Sprawozdanie z III Europejskiej Konferencji Inwentaryzatorów Dzieł Sztuki w Rzymie, 11-12 listopada 2002

Na tegorocznej konferencji, w której brało udział 370 osób z muzeów europejskich i amerykańskich poruszono kilka ważnych tematów.

Na początku przedstawiciele dyrekcji muzeów rzymskich i pracownicy firmy transportowej Hasenkamp oraz firmy ubezpieczeniowej z Londynu omówili zmiany w procedurach i przepisach obowiązujących w transporcie międzynarodowym. Zwrócono uwagę na zaostrzenie przepisów po wydarzeniach 11 września 2001 i na uwzględnienie w polisach ubezpieczeniowych terroryzmu jako zagrożenia objętego ubezpieczeniem.

Drugim ważnym tematem poruszanym na konferencji był problem wypożyczania dzieł sztuki na wystawy czasowe z kościołów i związane z nimi problemy, procedury i konieczne zgody. W tej części konferencji Natalia Ładyka z Zamku Królewskiego w Warszawie wygłosiła referat pt. "Wypożyczenia dzieł sztuki z polskich kościołów na wystawy czasowe do muzeów - problemy i trudności". Na ten temat wypowiadali się również muzealnicy włoscy i hiszpańscy. Po wysłuchaniu wszystkich wypowiedzi okazuje się, że w każdym kraju przepisy i procedury są różne.

Kolejnym ważnym tematem poruszanym na konferencji była "rola kuriera" towarzyszącego transportowi dzieł sztuki. W kolejnych wystąpieniach zwracano uwagę na ogromną odpowiedzialność tej osoby i na trudności, na jakie kurier napotyka. Wypunktowano sprawy, na jakie powinien zwrócić szczególną uwagę. Przedstawiono różne sposoby transportu dzieł w zależności od rozmiarów (duże gabaryty skrzyń- samolotami wojskowymi), czy trudno dostępnych miejsc (transport barkami w Wenecji).

Kolejny dzień konferencji był poświęcony ochronie i zabezpieczeniu muzeów i sal wystawowych przed kradzieżami oraz współpracy z policją w razie utraty dzieła. W tej debacie uczestniczyli przedstawiciele Interpolu z Londynu i Departamentu policji włoskiej odpowiedzialnego za ochronę dziedzictwa kulturalnego. Omówiono również warunki działania polisy ubezpieczeniowej.

Następny poruszany temat to wystawy objazdowe i organizowane we współpracy z innymi muzeami. Przedstawiciele muzeów z Rzymu, z Wiednia, z San Petersburga mówili o problemach organizacyjnych i trudnościach, jakie są związane z tego typu wystawami. Podkreślano istotną rolę dobrze sformułowanej umowy, w której powinny być wyraźnie wyszczególnione obowiązki poszczególnych stron. Przedstawiono przykład takiej umowy

Ostatnim punktem konferencji była debata na temat osoby inwentaryzatora, jako przedstawiciela osobnego zawodu i jego roli w muzeum. Przedstawiciele różnych muzeów m. in. z Włoch, Francji, Anglii, Hiszpanii, Holandii i z Polski (Krystyna Łubieńska z Zamku Królewskiego w Warszawie) omówili działalność inwentaryzatorów i zakres ich działania w muzeach danego kraju, a także przedstawiono grupy i stowarzyszenia tej grupy zawodowej oraz ich wpływ na podniesienie prestiżu tego zawodu.

Udział w konferencji potwierdził polskim inwentaryzatorom, że pracując przy organizowaniu wystaw stosują standardy europejskie, że bardzo ważna jest dobra współpraca z kolegami inwentaryzatorami z innych muzeów, a taka konferencja umożliwia nawiązywanie bliższych kontaktów. Dzięki bardzo cennym wypowiedziom ekspertów z dziedziny transportów, ubezpieczeń itp. uczymy się, na co należy zwracać szczególną uwagę wybierając firmę do współpracy, i jakie warunki muzeum musi spełniać. Taka konferencja jest miejscem wymiany doświadczeń i daje możliwość wzajemnego rozwiązywania trudnych problemów oraz ujednolicania procedur ułatwiających współpracę.

Polskę reprezentowało 6 inwentaryzatorów z muzeów narodowych.

- - -
Po konferencjach w Paryżu w 2000 roku i po konferencji w Rzymie w 2002 roku ukazały się publikacje, w których zamieszczono najważniejsze referaty:
1/ Actes de la deuxi?me conférence europ?enne des régisseurs d'oeuvres d'art, Paris, Galeries Nationales du Grand Palais, 14-15 novembre 2000, AFROA Association Française des Régisseurs d'oeuvres d'art, 2002, Les 40 Cerisiers.
2/ Registrar di Opere d'Arte, Atti della Terza Conferenza Europea, Approfondimenti sul ruolo e le competenze del registrar in Europea, SilvanaEditoriale, 2004.

Przygotowała: Natalia Ładyka, Zamek Królewski w Warszawie

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

SPRAWOZDANIE Z IV MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI INWENTARYZATORÓW W WOLFSBURGU, 14-17.11.2004

Konferencja w Wolfsburgu była czwartą z kolei /pierwsza odbyła się w Londynie w 1998 roku, druga w Paryżu w 2000 r., trzecia w Rzymie w 2002 roku/, w której uczestniczyło ponad 400 inwentaryzatorów reprezentujących wiodące muzea w Europie, w Stanach Zjednoczonych, Chinach i Rosji. W konferencji wzięli też udział przedstawiciele około 50 firm komercyjnych, które współpracują z muzeami przy planowaniu i realizacji wystaw /firmy menedżerskie, konsultingowe, brokerskie, transportowe i informatyczne-zajmujące się oprogramowaniem /.

Na konferencji w Wolfsburgu omawiano następujące zagadnienia:
- Gwarancje rządowe. Finansowe korzyści wypożyczeń i realizacji wystaw.
- Specyfika procedur, odbiegająca od przyjętych w Europie, realizacji wypożyczeń w niektórych krajach na przykładzie Rosji, Polski, Norwegii, Grecji.
- Minimalizowanie kosztów organizowanych wystaw.
- Praca inwentaryzatorów przy obiektach wykonanych z materiałów niekonwencjonalnych.
- Elektroniczne systemy zarządzania kolekcjami.
- Problem przemieszczania i instalowania obiektów nietypowych /dużych, ciężkich, trudnych/.

Tematem najważniejszym była sprawa zastąpienia ubezpieczeń komercyjnych gwarancjami rządowymi. Przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Hiszpanii, Danii i Włoch prezentowali sposób ich funkcjonowania w swoich krajach. Gwarancje rządowe, które zastępują ubezpieczenia komercyjne w procedurze użyczenia, w odczuwalny sposób obniżają koszty realizacji wystaw i obniżają ceny biletów. Problem jest tym bardziej aktualny, że rejestruje się coraz większą liczbę zwiedzających wystawy, coraz większą liczbę organizowanych wystaw, a co za tym idzie zwiększony ruch zabytków. Dzięki gwarancjom rządowym muzea w Stanach Zjednoczonych w 2003 roku zaoszczędziły 13 milionów dolarów, a w Wielkiej Brytanii oszczędza się w ciągu roku około 20 milionów funtów /ok. 30 milionów EUR/.
Procedura uzyskiwania gwarancji rządowych wynika ze specyfiki rozwiązań prawnych danego kraju. We wszystkich jednak omówionych przypadkach zaczyna się od złożenia przez muzeum aplikacji do rządu federalnego lub stanowego. Podstawę przyznania gwarancji rządowych stanowi wartość obiektów i dane wynikające z facility report /raport o warunkach ekspozycji/.

W przypadku wypożyczeń realizowanych z zastosowaniem gwarancji rządowych obowiązuje ta sama, sprawdzona procedura tzn.: transport realizowany za pośrednictwem specjalistycznej firmy transportowej, przestrzegającej zaleceń dotyczących pakowania i przemieszczania obiektów zgodnie z zaleceniami zawartymi w raporcie konserwatorskim. Transportowi obiektów musi towarzyszyć kurier. W relacjach zwrócono uwagę na permanentną obecność w czasie transportu "human guards" rozumianego jako czynnik ludzki, który nadzoruje procedurę realizacji wypożyczenia.
Gwarancje rządowe obejmują wszelkie formy ryzyka od momentu zdjęcia ze ściany do powtórnego powieszenia tamże /from nail to nail/ , w tym ryzyko terroryzmu i wojny. W większości państw nie ma limitów, od których przyznawane są gwarancje rządowe /w Polsce od 500 000 euro/. W większości państw rządy udzielają gwarancji dla obiektów uczestniczących w wystawach czasowych, wypożyczeniach długoterminowych i na czas ekspertyz. W przypadku rządu Stanów Zjednoczonych możliwe jest udzielanie gwarancji rządowych także w odniesieniu do wystaw, które są organizowane i prezentowane poza terytorium Stanów Zjednoczonych. Dzięki gwarancjom rządowym muzea w Stanach Zjednoczonych w 2003 roku zaoszczędziły 13 milionów dolarów, a w Wielkiej Brytanii w ciągu roku oszczędza się około 20 milionów funtów /ok. 30 milionów EUR/.

Procedura wypłaty odszkodowań w przypadku gwarancji rządowych przy całkowitym zniszczeniu obiektów zakłada wypłatę pełnej wartości obiektów. Jeżeli straty są częściowe o wysokości wypłaty odszkodowania decyduje komisja złożona z ekspertów, przedstawicieli zainteresowanych stron. W tym przypadku bierze się pod uwagę również utratę wartości historycznej obiektu. Ewentualne roszczenia strony starają się ustalić w drodze negocjacji i porozumienia, a nie na drodze sądowej /"do sądu raczej nie chodzą"/. Jednocześnie stwierdzono, że procedura, którą objęte jest wypożyczanie obiektów muzealnych jest sprawdzona i bardzo rzadko mają miejsce incydenty, w których dochodzi do uszkodzenia czy zniszczenia obiektów.

Odrębną sprawą pozostaje problem uznawania gwarancji rządowych przez poszczególne kraje. Niemniej tendencje upowszechnienia gwarancji rządowych zastępujących ubezpieczenia komercyjne zmierzają w stronę zabezpieczenia funduszy na ewentualne /mało prawdopodobne/ wypłaty odszkodowań w rezerwie budżetu państwa, a nie rezerwowaniu w budżetach muzeów sum na bezzwrotne ubezpieczenia komercyjne.

W tym roku w Hadze spotkali się dyrektorzy muzeów i zarządzający kolekcjami w Unii Europejskiej w celu omówienia zasad współpracy przy organizowaniu wystaw. Materiały z tej konferencji podobno ukazały się w European Studies w Berlinie. Na Konferencji w Wolfsburgu niestety nie przedstawiono szczegółów dotyczących spotkania w Hadze. Zaproszenie takie otrzymały m.in. Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Królewski w Warszawie.

W drugim bloku tematycznym dotyczącym odmiennych regulacji prawnych w procedurach wypożyczania muzealiów w poszczególnych krajach /Rosja, Polska, Norwegia, Grecja/, przedstawiono trudności, na które napotykają kierujący muzeami i kolekcjami.
W Rosji wymagane są specjalne zezwolenia ministerialne, nie dopuszcza się żadnych obcych firm ubezpieczeniowych i transportowych, obowiązuje wyłącznie moskiewski arbitraż, procedura przygotowania wypożyczenia trwa około roku. W Polsce procedury wynikające z Rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 15 Października 2003 r. w sprawie zabezpieczenia zbiorów w muzeach przed pożarami, kradzieżami i innymi niebezpieczeństwami..., odbiegają, w kwestii uznawania facility report i sposobu ochrony transportów, od przyjętych powszechnie w Unii Europejskiej.
Norwegia weszła do Unii Europejskiej w 1995 roku i mimo braku w muzeach etatowych inwentaryzatorów procedury unijne znacznie ułatwiły pracę związaną z ruchem muzealiów. Wystąpienie kurator z Benaki Museum Athens sprowadzało się do prezentacji kolekcji tegoż. >Trzeci blok tematyczny dotyczył sposobów redukcji kosztów organizowanych wystaw.
Szefowa działu wystaw Centrum Pompidou z Paryża, zwróciła uwagę na konieczność spotkań osób zaangażowanych w przygotowanie wystawy i ustalenie budżetu na podstawie projektu wystawy, wartości obiektów, kosztorysu nadesłanego przez firmy współpracujące przy organizacji wystawy. Zwyczajem stało się też ustalanie "dead line" na określenie realnych kosztów, jak również dyscyplina budżetowa polegająca na sprawdzaniu co miesiąc ponoszonych wydatków. Duże redukcje kosztów uzyskuje się przy tzw. travelling exhibition oraz wystawach z udziałem kilku instytucji muzealnych występujących w roli współorganizatorów, ponieważ koszty rozkładają się na poszczególnych uczestników. Oszczędności należy też szukać w scenografii. Obowiązkowo szuka się i pozyskuje sponsorów.
Przedstawicielka firmy brokerskiej Kuhn & Bülow poinformowała, że jeżeli ubezpieczenie ma pokryć pełne ryzyko, to zdaniem brokerów koszty są tak wysokie, że przy dużych wystawach ubezpieczenie stanowi koszt niemożliwy do pokrycia. Dlatego Towarzystwa ubezpieczeniowe szukają dodatkowych asekuracji, aby obniżyć koszty ubezpieczenia. Proponują też tzw. first lost insurance - ubezpieczenie pierwszej potrzeby /pierwszego zagubienia/, zamiast pełnego ubezpieczenia /full insurance/.
Tzw. Project Manager z Muzeum w Wofsburgu uważał, że podstawowym elementem przy ustalaniu budżetu wystawy jest pytanie o wycenę obiektów. Im wcześniej o to zapytamy, tym więcej czasu pozostanie na szukanie środków finansujących wystawę. Poruszył też problem ujednolicenia wysokości diet kurierów /50 euro/ zgodnie z zasadą "eating abroad and eating at home". W czwartym bloku tematycznym poruszono problem przemieszczania, pakowania, magazynowania i inwentaryzowania obiektów sztuki współczesnej wykonanych z materiałów niekonwencjonalnych /"incredible objects"/ na przykładzie wystawy "Uno Momento" w Hauser & Wirth Collection St. Gallen. W pracy inwentaryzatorów i konserwatorów konieczne stało się użycie kamery i aparatu fotograficznego, za pomocą których rejestrowano zarówno obiekty, jak i sposób pakowania. Każdy obiekt identyfikowany był za pomocą kodu elektronicznego, tak samo opisywane były opakowania.
Konserwator z Tate Modern w Londynie zwrócił uwagę na wyzwania jakie niosą ze sobą prezentacje sztuki współczesnej z zastosowaniem materiałów nietypowych, w tym również komputerów i innych tzw. "media works". Podkreślił, że w trakcie przygotowań do prezentacji wystaw tego typu bardzo ważne jest ustalenie szczegółów, które decydują o dobrej instalacji urządzeń i w ostateczności o efekcie prezentacji. Zalecano wymianę informacji za pośrednictwem poczty elektronicznej i strony internetowych: www.mediamatters

Niekonwencjonalne materiały i niestandardowe wymiary obiektów sztuki współczesnej wymagają indywidualnego sposobu działania często z użyciem ruchomych platform, dźwigów, wysięgników etc., Taki rodzaj instalacji zaprezentował na konferencji przedstawiciel Fuchs Realisation GmbH z Bohum.
Konserwator fotografii z Hamburga omówił sposób postępowania z obiektami wykonanymi metodą fotografii, która podobnie jak grafika jest wrażliwa na działanie światła. Zalecał używanie rękawiczek w kontakcie z fotografią oraz w zależności od techniki fotograficznej prezentowanie jej za szybą lub coraz powszechniej stosowanym plexiglassem, lub też jej laminowanie. W odniesieniu do czasu ekspozycji proponował podejście wariantowe uwzględniające natężenie światła, ilość godzin ekspozycji i ilość dni tak by wartość końcowa nie przekraczała 20 000 lux/h /np. 8 godzin ekspozycji przez 50 dni przy natężeniu 50 lux lub 8 godzin ekspozycji przez 33 dni przy natężeniu 75 lux etc./.
Kolejnym zagadnieniem poruszanym na konferencji był powszechny sposób elektronicznego zarządzania kolekcjami i wystawami na podstawie komputerowego systemu bazy danych, za którego pomocą można generować dokumenty związane z organizowaniem wystawy, zawieraniem umów, prowadzeniem korespondencji, publikacją wydawnictw towarzyszących wystawie, rejestrowaniem ruchu muzealiów, organizowaniem transportów, prowadzeniem statystyki, tworzeniem raportów kosztów. Przykładem takiej bazy danych jest "Museum Plus". Baza danych dostępna w czterech wersjach językowych /niemieckiej, angielskiej, francuskiej, włoskiej/. Jak każda baza danych musi być permanentnie aktualizowana, a jej sprawność zależy od rodzaju i ilości danych, które zostały do niej wprowadzone. Informacje o podobnie działających bazach danych można znaleźć na stronach internetowych: www.rapidexhibitions.com; www.archive.it; www.gallerysystem.com;
Przy planowaniu i organizowaniu wystaw, zwłaszcza tych, które zakładają przyjęcie obiektów z zewnątrz zwracano uwagę na utrzymywanie stałego kontaktu w trakcie organizacji wystawy, według zasady "If you don't know what you need you won't get what you want" /Jeżeli nie wiesz czego potrzebujesz nie dostaniesz tego czego chcesz/. Zalecano wymianę informacji za pośrednictwem poczty elektronicznej.

W ostatnim bloku tematycznym zaprezentowano, zarejestrowany kamerą cyfrową, sposób transportowania obiektów bardzo dużych, bardzo trudnych i bardzo ciężkich by pokazać "jak niemożliwe uczynić możliwym"/The impossible made possible/.
- olbrzymie i bardzo ciężkie drzewo oliwne, które jako artystyczną wizję, umieszczono, zawieszone do góry nogami, w holu Kunstmuseum w Bonn. W przedsięwzięciu uczestniczyli inżynierowie i ciężki sprzęt wykorzystywany przez firmy budowlane.
Przy okazji zauważyć można było, że współczesne budynki muzealne są przystosowane pod względem przestrzennym i technicznym do przeprowadzenia tego rodzaju przedsięwzięć.
- Straż nocna, Rembrandta z Rijksmuseum w Amstedamie przenoszona była z miejsca ekspozycji stałej do sąsiedniego budynku w związku z remontem tego, w którym obraz dotąd pozostawał. Całą operację przygotowywano pół roku wcześniej i przeprowadzono za pomocą specjalistycznej firmy transportowej z uwzględnieniem wszystkich zaleceń konserwatorskich i ochrony. Obraz, mimo stosunkowo niedużej odległości, transportowano w klimatyzowanej skrzyni umieszczonej na platformie, którą w godzinach wieczornych, po ustaniu intensywnego ruchu na ulicach, przemieszczano dróżką dla rowerów.
- Wyprodukowany w 1969 roku i wycofany w 2003 roku z eksploatacji Concorde, należący do British Airways, transportowany był z lotniska w Heathrow do muzeum lotnictwa w pobliżu Edynburga w Szkocji. Cała operacja trwała sześć miesięcy. Podzielonego na części /osobno skrzydła, osobno kadłub samolotu/ Concorde transportowano drogą lądową truckiem, po wodzie rodzajem łodzi /barki/. Transport miejscami przypominał rodzaj spektaklu, gdy barka z Concordem przepływała Tamizą na tle londyńskiego Big Benu. Transport realizowała niezależna firma transportowa WYNNS. W przedsięwzięcie zaangażowane też były służby armii brytyjskiej.
- Transport dużej rzeźby "Damien Hirst" /6 x 3 x 2 m/ z użyciem dźwigów, wysięgników. Transport i instalacja rzeźby realizowane z udziałem firmy transportowej Momart Ltd, London.

Konferencję zakończyły wystąpienia przedstawicieli europejskich grup inwentaryzatorów, w tym grupy brytyjskiej, która zachęcała do szukania bieżących informacji na swoich stronach internetowych www.ukregistrarsgroup oraz przedstawicielki Włoch, która przekazała informacje o wydaniu materiałów ze spotkania inwentaryzatorów w Rzymie w 2002 roku. Materiały te zostaną przesłane w najbliższym czasie uczestnikom konferencji.
Konferencja stanowiła sposobność do wymiany doświadczeń i cenne źródło informacji na temat aktualnych trendów w sposobie przygotowywania wystaw i realizacji wypożyczeń. Wyznaczyła kierunki działania dla poszczególnych grup inwentaryzatorów zmierzające, w miarę prawnych możliwości, do stosowania ujednoliconych procedur.
Potwierdziła skuteczność wypracowanych dotąd metod postępowania opartych na: umowach, gwarancjach rządowych/lub ubezpieczeniu, facility report, specjalistycznym transporcie, realizowanym z uwzględnieniem raportu konserwatorskiego i udziałem kuriera. Natomiast nawiązanie bezpośrednich kontaktów z przedstawicielami innych muzeów bez wątpienia wpłynie na sposób i jakość wzajemnego komunikowania się przy realizacji wspólnych przedsięwzięć.
Następne międzynarodowe spotkanie inwentaryzatorów odbędzie się 2006 roku w Madrycie.

Przygotowała: Jolanta Wybraniec-Krzywka, Muzeum Narodowe we Wrocławiu



Powrót do strony głównej
INFORMATORA   INWENTARYZATORÓW   MUZEALNYCH